مشهورترین نقشه های فرش ایران چیست؟ معروف ایرانی | تاریخ فرش

فرش های مشهور ایرانی

با وجود  شهرت و قدمت هزاران ساله ولی باز هم بین مردم ایران ناشناخته است؛ کمتر کسی می‌تواند با دیدن فرشی محل بافت آن را حدس بزند و در مورد خصوصیات با ارزش آن صحبت کند، در حالی‌که با اتمام یک فرش، شناسنامه آن نیز همراه با خودش صادر می شود. عدم آگاهی نسبت به سبب می‌شود خریدار هنگام خرید بدون توجه به موارد استفاده آن، قالی را فقط به دلیل زیبایی یا طرح و نقشه‌اش بخرد و بعد پشیمان شود که مثلا فرش فلان جا دوامی که مورد نظر او بوده است را ندارد؛ ‌در حالی‌که نداشتن اطلاعات کافی در زمینه فرش به انتخاب نادرست انجامیده و در حقیقت این موضوع سبب از بین رفتن قالی شده است. حال ما تصمیم داریم به بررسی مشهورترین فرش های ایران بپردازیم؛ شاید شما هم از اینکه با توجه به نقشه فرشی بتوانید شهر بافنده آن را حس بزنید، خوش‌تان بیاید.

 

نقشه

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

اساس این طرح را گلهای طراحی شده خاصی تشکیل می دهند که به نام شاه عباسی مشهور شده است.
این گلهای تجرید یافته، ضمن شاخه و برگها و گاه اسلیمی ها و ختائی ها در متن و حاشیه فرش، نقشه اصلی را تشکیل می دهند.
به گروههای فرعی طرح اصلی نامهای ، افشان ، لچک ترنج، ترنجدار، درختی، جانوری، شیخ صفی، طره دار سلسله ای ، شاه عباسی تصرفی، ترنجی طره دار، بوته ای و لچک ترنج کف ساده ، داده شده است. این نقشه بیشتر در شهر قم و تبریز بافته می شود.

ویژگی‌های

از ویژگی های مهم برای شناسایی فرش های قم تکنیک کار است؛ زیرا روش کار در این قالی‌ها کاملاً منظم و کامل است. اگر به قالی‌های جدید با کیفیت عالی (مثلا قالی‌های کاشان، تهران، کرمان و…) دقیق شویم، در پشت‌شان به‌خصوص در ضخامت پودها، تار یا گره‌ها، کمی بی‌نظمی را خواهیم دید که البته قابل چشم‌پوشی است. این بی‌نظمی در قالی‌های قم مطلقاً وجود ندارد و نظم آنها به نحوی است که گاهی انسان را به تردید می‌اندازد تا جایی است که فکر می‌کند مبادا این قالی، فرش ماشینی باشد. درواقع می‌توان گفت قالی‌های قم به دلیل ظرافت بسیارشان شهرت دارند.

 

نقشه فرش اسلیمی

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

شکل اصلی این طرح را شاخه های دورانی در میان برگ ها تشکیل می دهد. این شاخه ها، تجرید یافته طرح درخت می باشند.
اسلیمی انواع بسیار زیاد دارد و معمولا در بیشتر قالبها این طرح تکرار می گردد، اما در بعضی فرشها این طرح مسلط است. معروفترین اسلیمی ها، اسلیمی دهن اژدر است. در این نوع اسلیمی انتهای هر شاخه به دو بخش متقارن منشعب می گردد و بصورت فکین اژدها نشان داده می شود و روی ساقه شاخه ها جوانه هایی در نقاط مختلف تزئین شده است که بیشتر این جوانه ها را اسلیم می نامند.

شاید کلمه اسلیمی؛ از اسلیم به معنای جوانه باشد و شاید هم این لغت مصغر اسلامی باشد و می دانیم که در هنرهای اسلامی از این طرح بسیار استفاده شده است. این نقشه نیز به لحاظ تغییرات و دخل و تصرف ها به گروههای فرعی بسیار تقسیم شده است. مانند اسلیمی، اسلیمی بندی، اسلیمی شکسته، اسلیمی دهان اژدر، اسلیمی لچک ترنج، اسلیمی ترنجدار و اسلیمی ماری. این نقشه بیشتر در شهر تبریز مورد توجه قرار گرفته است.

ویژگی‌های

ریز بافت ترین فرشهای ایران در تبریز بافته می شود. گره با قلاب و از نوع متقارن (ترکی) و پودگذاری بصورت دو پوده (مانند کلیه نواحی ترک زبان) است.

تار فرش تبریز اغلب پنبه ای و بسیاری مستحکم و با دوام و پود و پرز پشم است. اما فرشهای ابریشمی نیز بصورت گل ابریشم، تمام ابریشم و یا چله ابریشم بافته می شود و قالیچه های چله ابریشم تبریز در نوع خود از بهترین فرشهای ایران است که قسمت عمده ابریشم آن از خراسان و تهران تهیه می شود.

قسمت عمده پشمی که در صنعت قالیبافی تبریز مورد استفاده قرار می گیرد از منطقه ماکو، که کوهپایه باریکی است، تهیه می گردد. ماکو در شمال غربی ایران بین ترکیه و جمهوری نخجوان که جزء اتحاد جماهیر شوروی سابق است، قرار گرفته است. پشم ماکو مرغوب است ولی قدری خشن تر و زبرتر از مناطق دیگر شمال غربی و غرب کشور است. همین مختصات سبب شده که قالی های تبریزی قدری خشن شود. زمانی بخشی از پشم تبریز از ارومیه و مهاباد، دشت مغان. خوی و سلماس نیز تأمین می شد.

در مورد پرز فرش تبریز باید به این ویژگی اشاره کنیم که حالت ظاهری این پرزها نه درخشان است و نه ابریشمین، و این موردی است که درباره سایر گونه های فرش ایران نیز صادق است. این پدیده را در قالی های جدیدی که دارای بافت بسیار ظریفی هستند و حتی در قالی های قدیمی نیزمی بینیم. عدم شفافیت و خشکی این قالیها ناشی از رنگرزی آن و استفاده از آب شور تبریز است که دارای نمک فراوانی است.

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه فرش افشان

با آنکه در طرحهای فرش معمولا کلیه اجزا و اشکال، به هم پیوسته و مرتبط هستند، گویی قلم نقاش از هنگام شروع طرح تا پایان آن تحرک و ارتباط خود را قطع نساخته است ولی طرح افشان به این صورت است که گل و برگها و شاخه ها بطور پراکنده و بدون پیوستگی با یکدیگر در متن فرش افشانده شده اند.

به همین علت است که اصل چنین طرحی را افشان نامیده اند. اما در طرح افشان نیز تنوع و تغییر زیادی داده شده است و طرحهای فرعی بسیاری از آن منشعب گشته است. مانند افشان اسلیمی، افشان ختائی، افشان بندی، افشان شکسته، افشان گل اناری، افشان شاه عباسی، افشان شاخه پیچ، افشان دسته گل، افشان حیوان دار و افشان ترنجدار. این نقشه در بیشتر شهرهای ایران بافته می شود ولی مهمترین مرکز بافت این نقشه کاشان و تبریز می باشد.

ویژگی‌های

از ویژگی‌های فرش کاشان می‌توان گفت قطع این فرش‌ها به استثنای قالی‌های کناره‌ای، تقریباً به اندازه سجاده و بزرگ‌تر است و این در حالی‌ است که در دهات شرقی کاشان قالیچه‌های به قطع کمتر از یک مترمربع نیز بافته می‌شود.

چگونه فرش کاشان را بشناسیم؟

قالی کاشان، هم از طریق بافت بسیار ظریف که جزئیات تمام نقش‌ها را ظاهر می‌سازد و هم از طریق پشم بسیار عالی مرینوس آن که به سطح قالی یک حالت مخملی می‌دهد، قابل تشخیص است. همچنین اخیرا برای بافت فرش های کاشان از پشم استرالیایی نیز استفاده شده است که توسط کسی انجام شده که اساس تولید فرش نوین کاشان را گذاشته و واردکننده همین پشم و بنیانگذار بافندگی شهر بوده است.

 

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه فرش بته جقه

طرح بته ای تجرید یافته درخت سرو است. بته های سرکج فرش ایران که به بته جقه شهرت یافته است. در طرحهای بته ای به اندازه و اشکال مختلف به چشم می خورد.

معروفترین طرحهای بته ای عبارتند از بته جقه، بته شاخ گوزن، بته ترمه، بته سرابندی، بته خرقه ای، بته قلمکار اصفهان، هشت گل، بته کردستانی یا هشت بته، بته میر شکسته، بته لچک ترنج ، بته سنندج، بته افشاری و بته بازوبندی و بوته بادامی. در کرمانشاه و اصفهان بیشتر این نقشه بافته می شود.

ویژگی‌های

هماهنگی، تناسب و تنوع رنگ به خصوص رنگهای شاد در طیفهای تیره و روشن، پرزهای کوتاه، رجشمار بین ۵۰ تا ۹۰، استفاده از گره فارسی، شیرازه متصل و اغلب دو پوده و لول و همچنین پرداخت در موقع بافت از ویژگیهای قالیبافی اصفهان است.

 

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه فرش درختی

با وجودی که در طراحی فرش اساس کار را شاخه و برگها تشکیل می دهند ولی در طرحهای درختی سعی شده است تا وجه تشابه زیاد با طبیعت حفظ گردد.

در اغلب طرحهای این گروه درخت و درختچه های کوچک و بزرگ به ویژه به صورت انفرادی ترکیب اصلی را تشکیل داده اند و با اجزاء دیگری ترکیب شده اند.

طرحهای معروف درختی اینطور نامگذاری شده اند: درختی جانوری یا حیوان دار، درختی سبزیکار یا آب نما، درختی ترنجدار ، درختی سروی و درختی گلدانی. کرمان اصلی ترین مرکز بافت این نوع فرش هاست.

ویژگی‌های

از لحاظ رنگ‌آمیزی، فرش کرمان یکی از متنوع‌ترین و شادترین فرش‌های ایران محسوب می‌شود.

شهرت عمده فرش‌های کرمان به خاطر رنگرزی‌شان است؛ چون تنها مرکز قالیبافی در ایران است که در آن تقریبا به کلی مواد رنگ‌آمیزی بیگانه تحریم شده است. رنگ‌های به کار رفته در این فرش‌ها بسیار متنوع است. درواقع می‌توان گفت اکثر این رنگ‌ها که تا گذشته نزدیک در کارگاه‌های رنگرزی برای مصارف شالبافی و قالیبافی به‌کار می‌رفتند از سری رنگ‌های طبیعی بودند ولی در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم کمی رنگ‌های جوهری به کارگاه‌های رنگرزی‌شان راه یافت.

 

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه

مشخصاتی که در مورد طرحهای درختی ذکر شده در طرحهای شکارگاه نیز وجود دارد ، اما در اغلب طرحهای شکارگاه ، حیوانات وحشی در حال شکار نقش بسته شده است.

گروههای فرعی این طرح عبارتند از : شکارگاه درختی، شکارگاه ترنجدار، شکارگاه قابی، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسری.

نقشه شکارگاه بیشتر در قم بافته می شود که پیشتر در مورد ویژگی های فرش قم توضیحات مختصری ارائه کرده بودیم.

 

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه فرش قابی

این طرح از قابهای چند ضلعی بوجود آمده است و از گروهای فرعی آن قابی اسلیمی، قابی قرآنی کرمان یا ستونی را می توان نام برد. مرکز بافت فرش نقشه قابی در تبریز می باشد و قبلا در مورد ویژگی های فرش تبریز توضیحاتی ارائه کرده این.

 

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه فرش ترکمن

طرح فرشهای ترکمن از لحاظ هندسی و شکستگی خطوط در ردیف طرحهای ایلی و خاص مردم کوچ نشین است که بطور ذهنی و بدون نقشه بافته می شود.
ترکمنی قاب یمونی ، ترکمنی شانه ای، ترکمنی غزال گز(چشم آهو)، ترکمنی آخال، ترکمنی چهار قاب، ترکمنی خورجینی و ترکمنی قاشقی طرحهای فرعی این طرح را تشکیل می دهند.

ویژگی های فرش ترکمن

بیشتر قالی‌های ترکمن از نوع درشت‌باف هستند. مهم‌ترین ویژگی فنی آنها تک‌پوده بودن‌شان است (تک‌پود نازک) که همراه قالیچه‌های بلوچ از بارزترین نمونه‌های این شیوه به شمار می‌رود تا آنجا که می‌توان گفت فرش‌های ترکمن تخت‌باف هستند.

طرح‌های رایج فرش ترکمن

نقشه‌های ترکمنی اصیل همه تکراری هستند؛ یعنی از تکرار یک یا چند نقش‌مایه شکل می‌گیرند.

طرح رایج در فرش ترکمن «گل» و طرح‌های هندسی است.

چگونه فرش ترکمن را بشناسیم؟

علاوه بر استفاده خیلی زیاد از طرح گل از دیگر روش‌های شناسایی فرش ترکمن استفاده از دوایر پیچ در پیچ به شکل هندسی بسیار زیباست که این نقوش بر تارک فرش ترکمن فراوان می‌نشیند.

این نقوش هندسی غیر از دستبافته‌ها در زیورآلات، قاب دعا، گل یقه‌ها و حتی سنگ مزارها و درآرایش احشام ترکمن‌ها نیز به چشم می‌خورد. باید گفت ترکمن اهل نقش است، « نقشبند» است و شیفته نقوش هندسی.

در نهایت باید افزود که تمامی هنرهای مردم ترکمن ارتباط مستقیمی با طبیعت اطراف دارد.

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه فرش ماهی در هم

این طرح در ردیف طرحهای بومی و ایلی است. بافت آن ما نند سایر طرحهای هندسی ذهنی است و از روی نقشه بوجود نیامده است. خوشبختانه زیبایی این طرح ، طراحان فرش را برآن داشته است که آنرا بصورت یک طرح منظم و مدون و با حفظ ویژگیهای قدیمی آن ، پیاده نمایند. این طرح در بیرجند(یکی از شهرهای استان خراسان جنوبی) بافته می شده و به تدریج به سایر مناطق فرشبافی ایران راه یافت.

چنانکه امروز از شرق تا غرب و همچنین در نواحی مرکزی ایران یعنی از استان خراسان تا آذربایجان و همدان و اراک رواج پیدا کرده است گروه فرعی منشعب از آن عبارتند از : ماهی هرات ، ماهی فراهان و زنبوری، ماهی سنه یا کردستان ، ریزه ماهی یا خرده ماهی و ماهی درهم بندی.

ویژگی های فرش بیرجند

مواد اولیه جنس تارو پود قالی یا فرش مود بیرجند از پنبه تابیده شده است که به آن رس گفته می شود و پرز آن از نخ پشم ( خامه ) می باشد.البته نخ ابریشم نیز در این فرشها کاربرد دارد و به طرز زیبا و خیره کننده ای در سرترنج ها و لچک ها به کار گرفته می شود.

رجشمار این فرشها بین ۳۰ تا ۴۰ میباشد و نوع گره آن فارسی بوده و اغلب به صورت جفتی می باشد دار این قالی بافی در این منطقه مانند دار قالی کرمان به صورت کماندار است. این اندازه ها بیشتر در ابعاد کوچک بافته می شود. اندازه های بزرگ شامل ۴*۳٫۵ و ۴*۳ و ۴*۶ بافته میشود.

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه فرش گلفرنگ

طرح گلفرنگ ترکیبی است از طرحهای اصیل ایرانی با گلهای طبیعی ، مخصوصا گل سرخ. در این نوع قالی از رنگهای تند و روشن مخصوصا رنگهای سرخ استفاده می شود. گروههای فرعی این طرح را گل سرخ (لچک ترنج) ، گلفرنگ بیجار ، گلفرنگ بیجار ، گلفرنگ مستوفی، گلفرنگ ترنجدار، گلفرنگ دسته گلو گلفرنگ گل و بلبل تشکیل می دهند.

ویژگی های فرش بیجار

ویژگی شاخص فرش بیجار، ساختار متراکم این قالی هاست. بافت آنها به گونه‌ایست که نمی توان آن‌ها را تا کرد. در مراحل اولیه تجارت فرش، این گونه فرش‌ها را «لول» می‌نامیدند. این کلمه بیانگر استحکام بیش از حد فرش‌های بیجار است. برای تولید این فرش که مانند تخته محکم است، یک پود بسیار ضخیم را علاوه بر یکی دو پود نازک، وارد بافت فرش میکنند. این عمل به صورت متناوب در تار و پود فرش تکرار می‌شود. با کوبیده شدن گره‌ای فرش توسط شانه آهنی، بافت فرش بسیار محکم‌تر می‌شود. نقش فرش‌های این منطقه بیشتر شامل طرح‌های منظم است و به نسبت نوع روستایی آن، دارای خطوط ملایم‌تر و نقش مایه‌هایی طبیعی‌تری است. در این طرح‌ها، نقوش کلاسیک ایرانی بزرگ شده و در کنار نقش‌هایی که تحت تأثیر مدل‌های روستایی و قبیله‌ای است، دیده می‌شوند. این قالیچه‌ها که از جذابیت و گیرایی خاص برخوردارند، بافتی ظریف دارند و اصالت و سادگی در طرح و رنگ آنها مشهود است.

تاریخ فرش فرش های مشهور ایرانی

نقشه فرش محرابی

طرح اصلی محرابی از طرح محراب الهام گرفته شده است و تزئیناتی از قبیل قندیلها و ستونها و سرستونها و گل و برگها به آن اضافه شده است. گروههای فرعی این طرح بنامهای محرابی درختی ، محرابی گلدانی ستونی محرابی قندیلی ، محرابی گلدانی و محرابی دورنما شهرت دارد.

ویژگی های فرش مشهد

گل‌های شاه عباسی به همراه ساقه‌های نسبتاً باریک و ظریف از ویژگی‌های خاص طرح‌های قدیم مشهد است که از لحاظ ساختار بسیار شبیه به سبک خاص طرح‌های اصیل هراتی است که نمونه‌های از آن منسوب به هرات هنوز هم در دورهٔ ما باقی‌مانده است.

امروز نیز کاربرد این شیوه به خصوص در طرح‌های افشان و لچک و ترنج با حاشیه‌های کتیبه‌ای در تولیدات شرکت فرش آستان قدس رضوی دیده می‌شود و انواع طرح‌های گل فرنگ نیز چند سالی است که در مشهد رواج یافته است. طرح‌های لچک و ترنج سعدی نیز از طرح‌های خاص جنوب خراسان است.رنگ‌های قرمز سیر (قرمز دانه) عنابی، کرم، انواع سبز، آبی و سرمه‌ای، قهوهای از عمده رنگ‌های مورد استفاده در قالی مشهد است.

موارد اولیه مورد مصرف پشم به عنوان پرز قالی و نخ پنبه به عنوان تار و پود تنها مواد مصرفی هستند. در برخی از نمونه‌های قدیمی و مشهور قالی مشهد استفاده از ابریشم نیز دیده می‌شود. ابعاد قالی عموماً ۶ متری و ۱۲ متری، ۱۵ متری و حتی در ابعاد بزرگتر متغیر است اما ابعاد کوچکتر بسیار نادر است و در برخی از قالیهای مشهد همچون قالی‌های عمواوغلی ابعاد بیش از صد متر مربع نیز دیده می‌شود

دسته بندی مطلب: اطلاعات عمومی

3 دیدگاه در “فرش های مشهور ایرانی

  • آبان ۱۷, ۱۳۹۶ در۱:۲۲ ق.ظ
    پیوندیکتا

    نمي دونم تو اين فرش چه خاصيتي داره كه الآن بعد از 2 سال فرش از روز اولش قشنگ تر شده. الان اسباب كشي كرديم خونه جديد ولي من دلم نمياد فرش ها رو عوض كنم. واقعا بهترين فرش ماشيني هست.

    پاسخ
  • آبان ۱۷, ۱۳۹۶ در۱:۳۴ ق.ظ
    پیوندیکتا

    بهترین فرش ها همیشه ایرانی بودن.

    پاسخ
  • آبان ۱۷, ۱۳۹۶ در۱:۴۶ ق.ظ
    پیوندیکتا

    توضیحات کامل و جامعی بود. سپاس

    پاسخ

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


رفتن به نوارابزار