هنر و صنعت فرش | تاریخ فرش

هنر و صنعت فرش

فرش نوعی منسوج است که از دیرباز توسط بشر به عنوان کفپوش مورد استفاده قرار گرفته است. تولید این منسوج، به هر دو روش دستی و ماشینی انجام می شود. فرش دستباف توسط هنرمندان قالی باف در برخی کشورها چون ایران، ترکیه، هند و … بافته می شود.

فرش، یکی از پیچیده ترین و مدرن ترین زیراندازها یا منسوجات ساخت بشر است که سابقه تولید آن به بیش از سه هزار سال پیش برمی گردد. در واقع، فرش نوعی منسوج است که از درهم بافتن ماهرانه دسته های نخ به وجود می آید.
هزاران سال قبل توده های الیاف حیوانی و گیاهی مانند پشم و پنبه، با مهارت بالا به وسیله دست انسان به نخ تبدیل می شدند. بعدها بشر دوک ریسندگی و سپس چرخ ریسندگی را برای تولید بیشتر نخ اختراع کردند. نخ ها با دقت تمام در هم تنیده می شدند و فرش شکل می گرفت. آشنایی با فن رنگرزی سبب شد تا بشر نخ ها را متناسب با سلیقه خود رنگرزی نماید و اولین نقوش را بر تار و پود فرش به وجود آورد. رنگ بندی و نقوش به کار رفته به مرور زمان تکامل یافت و در نتیجه فرش از کفپوش صرف به کالایی برای بروز فرهنگ و هنر برخی ملل از جمله ایرانیان تبدیل شد. به عبارت دیگر، ایجاد طرح و نقش روی فرش، آن را تبدیل به محملی نمود برای جوش استعدادهای ناب هنری که برگرفته از سنت ها و فرهنگ قوم بافنده بود.

عمق تاثیر و نفوذ فرهنگ بافندگان هر منطقه بر مواد اولیه، رنگ بندی، نقوش و طرح های بکار رفته در بافت فرش، چنان زیاده بوده است که امروزه می توان انواع مختلفی از فرش را یافت که مواد اولیه و طرح و نقش آن به راحتی و با دقت زیاد، عقاید، باورها و سلایق بافندگان آن ها را در ده ها سال پیش آشکار می سازند.
با ظهور انقلاب صنعتی، و ماشینی شدن تولید انواع و اقسام کالاهایی که قبلاً به صورت دستی ساخته می شدند، تولید صنعتی و ماشینی فرش نیز در اروپا آغاز شد. سیر تکاملی ساخت ماشین آلات فرش بافی طی ۲۰۰ سال گذشته، منجر به آن شد که صنعت تولید فرش ماشینی به یکی از شاخه های مهم صنعت نساجی جهان بدل شود. امروزه تلفیق تکنولوژی های نوین ماشین آلات مدرن، مواد اولیه، مواد اولیه مرغوب، هنر طراحی و تنوع در رنگ و اندازه و طرح، چنان جلوه های اعجاب انگیزی از فرش های ماشینی را خلق کرده است که هر بیننده ای را بی اختیار شیفته خود می سازد. نوآوری در مواد اولیه و طرح و توجه به سلایق متنوع مشتریان هر نقطه از جهان که برگرفته از فرهنگ آنان است، روز به روز تنور رقابت در ماشینی را داغ تر می کند و تولیدکنندگان و حتی کشورهای صادرکننده این محصول را به سبقت از یکدیگر ترغیب می نماید.

تاریخ فرش هنر و صنعت فرش

پیدایش فرش دستباف :

بدون شک اولین فرش ها یا کفپوش ها، پوست حیواناتی بودند که شکارچیان ماقبل تاریخ به صورت ابتدایی آن ها را دباغی و در غارها، کلبه ها یا چادرهایشان پهن می کردند. حصیر و قالیچه ها بعدها بافته شدند و نمی توان تاریخ دقیقی برای آغاز بافت آن ها ذکر کرد.

از آنجایی که الیاف گیاهی و حیوانی، طبیعی بوده و از موادی ساخته شده اند که موجودات ریز ذره بینی قادر به تجزیه آنها هستند، انتظار این که فرش های اولیه توانسته باشند تا عصر حاضر دوام بیاورند بی فایده است. به هر حال، شواهد و آثاری از فرش در کشفیات باستان شناسی به دست آمده است. آثاری بر روی کوزه های سفالی، نگاره هایی در مورد فرآیند مختلف نساجی، مانند ریسندگی (تهیه نخ) و بافندگی (تهیه پارچه)، نوشته هایی راجع به آنها یادداشت هایی در خصوص تجارت فرش، و سایر کفپوش ها، از این جمله هستند.

شواهد نشان می دهند که زمخت ترین کفپوش ها حصیرهایی بودند که از نی بافته شده بودند. بیشتر کفپوش های دست ساز، از الیاف گیاهی ساخته می شدند. هدف اولیه و اصلی تولید فرش های خاب دار از پشم گوسفندی و موی بز، احتمالاً شبیه سازی گرما و راحتی پوست حیوانات بوده است. این به معنی ایجاد گرما و جلوگیری از انتقال سرما به بدن، هنگام نشستن یا خوابیدن روی فرش و نیز راحتی و نرمی آنها هنگام استراحت می باشد. گمان می رود درست کردن فرش های خاب دار واقعی در حدود ۶۰۰۰ سال پیش و احتمالاً در ایران شروع شده است.

حدود ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد مسیح، عصر حجر (دوران نوسنگی) در نواحی گرم و حاصل خیز (حاصل خیزتر از حالا) آفریقای شمالی، خاورمیان، آسیای غربی روزدتر از شمال غربی اروپا آغاز شد. کشاورزی و ساختن ابزار با دست گسترش یافت و جوامع بشری ساکن (تمدن ها) در این نواحی زودتر از نقاط دیگر شکل گرفتند. چادر نشین ها و بیابان گردها، گله های بز و کوسفند خود را بین این جوامع به این طرف و آن طرف می بردند. بعضی از مسافران تاجر شدند و کالاهای ساخته شده با استعدادهای هنری و فنی مبادله شدند.
کشف ابزارهای ابتدایی و کاردهای فرش بافی، در برخی قبرهای عصر مفرغ در ترکمنستان، باعث شده است تا به ضرس قاطع بتوان شروع بافت فرش پرزدار را به محدوده ای تاریخی بین ۵۰۰ تا ۱۴۰۰ سال قبل از میلاد مسیح (۲۵۰۰ تا ۳۹۰۰ سال قبل) منتسب نمود. حتی برخی معتقدند ساخت و طرح دقیق چاقوی فرش بافی در عصر مفرغ نشان می دهد که به هیچ وجه اختراع جدیدی نبوده، بلکه ریشه در سنتی بسیار قدیمی تر از آن زمان دارد.
قرن ها پس از عصر مفرغ و حدود سه قرن پیش ازمیلاد مسیح، از به هم پیوست جاده های متعدد کاروان ها، جاده ای نامشخص از چین تا دریای مدیترانه به وجود آمد که به نام جاده ابریشم معروف شد. این شاهراه، مسیری برای تبادل انواع کالاهای مورد نیاز اقوام و ملل مختلف جهان از چین تا اروپا بود. در میان کالاهای تجاری، فرش نیز به عنوان یک کالای مبادله ای به چشم می خورد.

قدیمی ترین فرش موجود در جهان، در سال ۱۹۴۹ از یک مقبره در پازیریک، واقع در سیبری جنوبی نزیک مرز جمهوری مغولستان از زیر خاک درآمد که قدمت آن در حدود ۲۴۰۰ سال تخمین زده شد. این فرش به خاطر این وقعیت محفوظ مانده بود که زیر یخ مدفون شده بود. فرش پازیریک را می توان در موزه هرمیتاژ در شهر سنت پترزبورگ مشاهده کرد. این فرش یک قالی خاب دار با بافت ظریف است و طرحی ماهرانه با نقوش تکرار شده در وسط و حاشیه ای پرنقش و نگار دارد. عناصر موجود به کار رفته در نقشه این فرش، مثل این که در چند کشور بافته شده باشد، بیانگر این حقیقت است که قالی بافی، هنری است که حداقل از ۲۵۰۰ سال پیش پایه گذاری شده است.

وجوه متنوع قالی پازیریک، تاثیر چندین فرهنگ را بر آن نشان می دهد. اگرچه از گره ترکی از آن استفاده شده ولیکن حاشیه های آن مشخصاً ایرانی است.رنگ زمینه، قرمز ترکمنی با مایه های آبی، زرد و سفید است و نقش اسبی که تکرار شده، ویژگی های اسب ایرانی همچون موهای آراسته سوارکار، نحوه پردازش ساز و برگ و دم اسب و نوع نمد زیر زین را دارد. در نقش های تکرار شده مرکز این فرش، طرحی از یک گلبرگ آشوری وجود دارد و حاشیه داخلی طرح، گوزنی است که به گوزن خالدار یرانی معروف است.

به این آشفتگی ها، باقیمانده ای از ابریشم و طرحی شبیه قو در تکه دوزی روی فرش اضافه می شود که الهام گرفته از طرح های چینی است. نماهای جور واجور و ناهمگن ساختمان و طرح قالی پازیریک این فرضیه را تقویت می کند که قبایل بیابان گرد، هنر را در سراسر آسیا پراکنده اند.
علاوه بر این، در برخی نوشته ها آمده است، مقبره کورش، پادشاه امپراتوری ایران که در ۵۲۹ سال قبل از میلاد وفات یافت، به وسیله قالی فرش شده است.

کشورگشایی اسکندرکبیر که در سه قرن پیش از میلاد صورت گرفت و دامنه آن از شرق تا هند و از غرب تا مصر و سواحل مدیترانه گسترش داشت، باعث شد دانش و هنر شرقی ها به اروپا راه پیداکند. با نفوذ رومی ها به آسیا، هنر شرقی ها به سرزمین روم نیز راه پیدا کرد. اما با تسخیر بربرها، هنرقالی بافی در روم از بین رفت. در واقع، این شرقی ها بودند که هنر قالی بافی را تا ظهور اسلام حفظ کردند و آن را گسترش دادند. در سال ۶۲۲ میلادی مسلمانان استانبول را فتح کردند و بر مصر و شمال آفریقا سلطه یافتند. همچنین در تاریخ آمده است با شکست یزدگرد سوم که در سال ۶۵۱ میلادی رخ داد، اعراب به طرح های غنی قالی دست یافتند. از آن جمله نقشه بسیار جالب بهار خسروان که طرحی از یک باغ گل بود. حمله مسلمانان به اسپانیا به سال ۷۱۱ میلادی، باعث شد که هنر قالی بافی به اروپا راه یابد و جنگ های صلیبی سبب گسترش این هنر در اروپا شد.

دسته بندی مطلب: اطلاعات عمومی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


رفتن به نوارابزار