کتاب و کتابخانه در مصر باستان

مصر (باستان)، كتابخانه‌های. عمده آثار و مدارك مكتوب شناخته شده در مصر باستان در قالب كتیبه‌ها، نقاشی‌ها، یا نقوش برجسته روی دیوار مقبره‌ها و ستون‌های پرستشگاه ثبت شده بودند. دسته‌ای كه قابل انتقال بودند در بدو امر روی طومارهای پاپیروس یا چرم ثبت شدند اما بایگانی‌ها در مقبره‌ها و معابد نگهداری می‌شدند. شیوه‌های مهم و اصلی تولید این نوشته‌ها در هزاره سوم پیش از میلاد، در دوران سلطنت كهن[1] ، شكل گرفت. این نوشته‌ها شاید از نوع نوشته‌هایی بودند كه نفرهوتپ (قرن هجدهم ق.م.) از آنها یاد می‌كند. نفرهوتپ در كتیبه‌ای كه بر روی ستون سنگی از وی باقی مانده است، اعلام می‌دارد كه پیش از اعزام نمایندگان و كارگزاران نیل علیا، برای ساختن معبدی در تبس، به نوشته‌های كهن در معبد آتوم، در هلیو پولیس (واقع در دلتای نیل)، رجوع كرده است.

استفاده از پاپیروس برای نوشتن نیز ممكن است در دوران سلطنت كهن آغاز شده باشد، اما به‌خاطر آسیب‌پذیری این ماده، چیزی از آن كه مربوط به دوره قدیم‌تر از قرن سوم پیش از میلاد باشد، باقی نمانده است و تعداد اندكی كه اصالت آنها قطعی است شناسایی شده‌اند. ارنست سی. ریچارد سون (1860-1939) گمان می‌كرد، 21 كتابخانه را از روی كتاب‌های مردگان، شناسایی كرده است، اما كارل فون فوگلسانگ[2] و دیگران پس از بررسی آثار اصیل به این نتیجه رسیدند كه ریچاردسون واژه‌های كلیدی را یا بد فهمیده یا به غلط ترجمه كرده است. در حقیقت آرشیوهایی وجود داشته است، اما كتابخانه‌ای كه متعلق به دوران قبل از بطلمیوسیان باشد،  شناخته شده نبود. چنانكه موگنس وایت میر در لیبری (1955-1956) مطرح كرده است: “مواد آرشیوی برحسب ماهیت و به‌ترتیب زمان ذخیره می‌شدند، مواد كتابخانه‌ای را در مجموعه‌های موضوعی گرد می‌آوردند كه دارای صفحات پایانی بودند و بر آنها مقرراتی  شبیه به مقررات كتابخانه نوشته شده بود. برای این كتاب‌ها فهرست‌هایی جداگانه تهیه شده بود”.

سه نوشته‌خانه[3] و سرای رئیس خراجات[4] تحت‌نظر یك مقام درباری در دوران چهارمین و پنجمین سلسله (در حدود 2613-2345 ق.م.)، چیزی غیر از آرشیو نبودند. 370 لوح مشهور خط میخی كه در ال ـ امارنا[5] پیدا شد از این قبیل بودند. اینها عمدتآ مكاتبات بین‌المللی دوره پر رونق قرن چهاردهم پیش از میلاد به‌زبان اكدی بودند. در نقاشی دیواری اواخر قرن سیزدهم قبل از میلاد و مربوط به گوریك، كه مقام عالیرتبه رامسس را نشان می‌دهد، كاتبان در سمت چپ تابلو در حال كار هستند، رئیس بررسی و امضای اسناد در وسط و صندوق‌های چوبی مخصوص حفظ و نگهداری اسناد در سمت راست او قرار دارند و همگی زیرنظر توث، الهه دانش و مشوق و حامی كاتبان، هستند كه در هیئت یك بابون نشان داده شده است.

خود رامسس دوم (1304-1237ق.م.) در داستان‌های “كتابخانه مقدس”[6] و ” شاه اوسیماندیاس” ظاهر می‌شود. سردر ورودی آن كتابخانه به خاطر نوشته “تغذیه روح” مشهور است. پاره‌هایی از داستان را ظاهرآ سیكولوس، مورخ (قرن اول پیش از میلاد) بیان كرده است. دیگر نویسندگان نیز نظیر گالن، فیلسوف و طبیب قرن دوم میلادی نیز در این مورد سخن گفته است.

این روایت در اواسط قرن نوزدهم توسط كارل آر.لپسیوس مورد تحقیق و بررسی قرار گرفت. او كسی است كه نزدیك مقبره رامسس دوم، قبرهای دو كتابدار پدر و پسر را یافت و ترغیب شد كتابخانه مقدس شاه اوسیماندیاس، و رامسس را مورد بررسی قرار دهد. بدون تردید هیچ كتابخانه مقدسی تأسیس نشده است، اما حدس‌هایی قوی در این ارتباط وجود دارند، چرا كه تا آن زمان تعداد زیادی كتابخانه معابد وجود داشت. اگرچه كتیبه تغذیه روح و روان هیچ‌گاه از حمایت و طرفداری باستان‌شناسی برخوردار نبوده، اما احتمالا از طریق اظهارنظر گالن توضیح داده شده است كه او در كتابخانه مقدس نسخه‌ای پزشكی یافت و آن را با واژه “تغذیه” نامگذاری كرد.

خاستگاه‌های معبد ایزیس[7] در جزیره فیلا، نزدیك نخستین سیل بند[8] ، قطعی نیست، اما مشخص است كه بنای مذكور بعدها توسط سلسله بطلمیوسیان و رومی‌ها تا حدی به‌منظور جذب زائران توسعه یافته بود. یك كتیبه مربوط به ورودی یك محل، به اتاق كتابی اشاره می‌كند كه برای حفاظت از مكتوبات حیات‌بخش ایزیس ساخته شده و تورفتگی‌ها و مخفیگاه‌های دیوار برای قرار دادن طومارهای پاپیروس یا برای كوزه‌های چوبی حاوی آنها اختصاص یافته بود. در پایین این دیوارها نقش برجسته‌ای به‌اندازه طبیعی از توث به‌شكل بابون همراه با یك طومار پاپیروس وجود داشت.

احتمالا تا حدی تحت‌تأثیر اندیشه ایمهوتپ، معمار درباری بیست و هفتمین قرن قبل از میلاد، كه اندیشه‌های او در ساخت معبد اصلی ادفو در نزدیكی شمال فیلا جلوه یافته است، رومی‌ها معبد جدید هوراس را به‌منظور سازش با روحانیون بنا كردند. كتابخانه این معبد تنها كتابخانه در مصر باستان است كه موجودیتش مورد تأیید باستان‌شناسان است. عناوین 37 اثر در آن، روی یك دیوار نقاشی شده بود و وجودشان قطعی است. از این كتاب‌ها به‌صورت نوعی مجموعه مرجع برای رفع نیازهای فوری اهل معبد استفاده می‌شد.

نیز نگاه كنید: كتابخانه‌های باستان و قرون وسطی

سیدنی ال. جكسون[9] (WELIS)

ترجمه رضا خانی‌پور

[1]. Old Kingdom

[2]. Karl Von Vogelsang

[3]. Houses of Writings

[4]. House of the Chief of Taxation

[5]. El-Amarna

[6]. Sacred Library

[7]. Isis

[8]. First Cataract

[9]. Sidney L.Jakson