قلع و قمع مزدكيان

كریستن سن این محقق دانماركى عقیده دارد كه جریان قلع و قمع مزدكیان در آخر سال 528 یا اوائل 529 میلادى اتفاق افتاده است . قباد فرزند كوچك خود انوشیروان را ولایت عهد خود كرد. كاووس فرزند ارشد قباد علیه این تصمیم به یارى مزدكیان كه خود از آنان بود، آشوب كرد تا جاى برادر را بگیرد و این حادثه قباد را عصبانى كرد. این گزارش تِئُوفانْس است كه در این رابطه نباید زیاد دقیق و درست باشد، اگر چه او و مالالاس گزارشهاى خود را از یك ایرانى گرفته اند: انجمنى از روحانیون آراستند و مزدكیان را فراخواندند. جمعى از پیروان سایر ادیان را نیز دعوت كردند تا در این مجلس مناظره حاضر شوند. قباد شخصا مجلس را اداره مى كرد. خسرو انوشیروان كه ولى عهد بود و حقوق خود را دستخوش توطئه و دسته بندى مزدكیان و كاووس مى دید و كوشید تا بر مزدكیان ضربه اى بزند…
اگر چه مالالاس و نئوفانس دو مورخ رومى از فعالیت انوشیروان ذكرى به میان نیاورده اند، ولى در پشت 1/6 این جریان آمده است : چند نفر از روحانیون مقتدر به نامهاى پیرماهذاذ ، ویه شاهپور ، داذ هرمزد ، آذر فروغ بغ ، آذربد ، آذرمهر ، بخت آفریذ ، موبدان موبد و دو نفر از اسقف هاى مسیحیان ایران به نم گلونارس و بازانس كه در مخالفت با آئین مزدكیان با زرتشتیان همداستان شده بودند، در انجمن حضور یافتند. بازانس مورد توجه خاص قباد بود زیرا از علم ، بهره اى داشت .
در این مناظره مزدكیان مجاب شدند. در این هنگام سپاهیان مسلح كه در اطراف میدان بودند و انتظار فرمان مى كشیدند، با شمشیر به جان مزدكیان افتادند…
ابن ندیم صاحب كتاب الفهرست مى گوید: مزدكیه و خرمیه دو دسته اند؛ خرمیه قدیمى كه آنها را محمره گویند و در نواحى آذربایجان و ارمنستان و دیلم و همدان و دینور و اصفهان و اهواز پراكنده اند. اینها در اصل مجوس بودند كه بعدا مذهبشان معلوم گردید. این گروه را لقطیه گویند كه رهبرشان مزدك است كه ایشان را دستور داد به بهره بردن از لذت ها و دنبال كردن شهوات ؛ و در خوردن و آشامیدن عموم جامعه برابر باشند و ترك هر گونه ظلم و ستم بر یكدیگر. اینها در حرم خانواده و زنان مشاركت دارند و هر یك از اینان به زنان یكدیگر دست مى اندازند و از این كار جلوگیرى ندارند، در عین حال به كارهاى نیك و ترك قتل و نیازردن مردم اعتقاد دارند… در میهمانى روش خاصى دارند كه هیچیك از ملل جهان ندارند؛ وقتى فردى را به خانه خود میهمان مى كنند، او را از هر چیز كه بخواهد و هر چه باشد منع نمى كنند. این مذهب را مزدك كه در عصر قباد بن پیروز ظاهر شد، رواج داد. انوشیروان او و یارانش را به قتل رساند.
دو نفر در اعصار گذشته مزدك نام داشته و صاحب دعوت و فلسفه و مذهب بوده اند، یكى در اعصار باستان و دیگرى در عصر سلطنت قباد بن پیروز، و هر یك از این دو، پیروان زیادى داشته اند. مزدك دوم را انوشیروان قلع و قمع كرد…
یعقوبى مى گوید: انوشیروان مزدق مزدك را كه دستور مى داد مردم در اموال و زنان متساوى اند، با زرتشت بن خركان كه در دین مجوس بدعت نهاده بودند، هر دو را بكشت .
قضاوت صحیح درباره مزدك
در نگاه و وجدان تاریخ بشر، مزدك بنیانگذار یك فلسفه سیاسى – اجتماعى – اقتصادى نوینى است كه قبل از او در تاریخ حیات انسان سابقه نداشته است . او از تساوى حقوقى و برابرى اجتماعى سخن گفته است . اباجیگرى تهمت ناجوانمردانه روحانیون دولتى و اشراف و فئودالهاى ایرانى است كه حرمسراهاى اختصاصى شان بخش بزرگى از زنان جامعه ایرانى را در خود جاى داده بود. بدون شك تاریخ دوره ساسانى از سرنوشت سیاه زن ایرانى ورقها سیاه كرده است . تاریخ نشان مى دهد كه در جامعه ساسانى ، زن به صورت كالا نگریسته مى شد و مانند گندم و… در انبارها و ابنانها، در حرمسراها و دستكرت ها نگهدارى احتكار! مى شد. تاریخ شاهد است كه در دوره ساسانى زن ایرانى به دیگر كشورها صادر مى شد. تنها از یك منطقه مرزى سالى دوازده هزار زن به روم و… صادر مى شد. نظام سیاسى – اقتصادى – اجتماعى جامعه ساسانى در دست هفت فامیل بزرگ اداره مى شد. این هفت فامیل بر تمام كشور سایه ستم و تجاوز خود را گسترده بودند و به وسیله موبدان هر گونه ناروائى را بر جامعه تحمیل مى كردند. ثروت یك كشور بزرگ كه در حدود یك صد و چهل میلیون نفر را در خود جاى داده بود، در اختیار چند طبقه ممتاز قرار گرفته بود. قوه مقننه و مجریه یكى شده بود. تجملات دربار شاهان حد نداشت . حداقل احتكارهاى شاهانه در تاریخ ساسانى چنین است : سه هزار زن ، چندین هزار دختر زیباى رومى ، سه هزار نوكر و خدمه ، هشتهزار و پانصد اسب سوارى شخصى ، هفتصد و شصت فیل اختصاصى ، دوازده هزار استربارى و كوههائى از طلا و جواهر و اشیاء گرانبها و… و… تمام عایدات كشور پهناور ایران به خزانه طبقات چندگانه ممتاز مى رفت . طبعا در چنین هنگامه اى از بیعدالتى و فقر مطلق اكثریت قریب باتفاق جامعه ایرانى ، قیام مزدك انتظار مى رفت . ابن طریق كه در سالهاى 263-328 هجرى مى زیسته ، مى گوید: اصول عقاید مزدك بر این اساس بود كه خداوند ارزاق را در روى زمین آفرید كه مردم آنها را میان خود تقسیم نمایند، ولى مردم نسبت به یكدیگر ستم مى كنند و تفوق و فزونى مى جویند. ما مى خواهیم در این كار نظارت داشته باشیم و مال فقرا را از اعیان و اشراف و توانگران بگیریم و به فقرا بدهیم . از هر كس كه اموال و امتعه بیش از حد داشته باشد، از وى گرفته به بى چیزان مى دهیم ، تا مساوات برقرار شود. ⁷² نظام الملك مى گوید: مزدك مى گفت مال بخشیدنى است میان مردمان ، زیرا همه بندگان پروردگار و فرزندان آدم اند و چون احتیاج پیدا كنند، باید مال یكدیگر را خرج كنند تا هیچ كسى ناتوان و نادار نباشد و همه متساوى المال باشند. كریستن سن مى گوید:
پیشوایان مزدكیه دریافتند كه مردم عادى نمى توانند از چنگال شهوت و هوس مادى نجات یابند مگر اینكه به آنها بدون مانع برسند. این فكر مبناى عقاید آنان شد. و چون دنبال این اصل را گرفتند، متهم به اباحه و ترویج فحشا و منكرات شدند، در صورتى كه این كارها در آئین آنان راه نداشت و مباینت تام با زهد و پارسائى شان داشت . زرتشت و مزدك هر دو تاءكید مى كردند كه انسان مكلف به عمل خیر است … ⁷⁴ منابع تاریخى بدرستى نشان مى دهند كه دامنه دعوت و قیام مزدك حوزه وسیعى را در بر گرفته بود. آئین مزدك در آغاز بدون شك جنبه دینى داشته و شخص مزدك به اصلاحات اجتماعى مى اندیشیده است . او خواهان زندگى بهتر براى مردم ایران بود و افكار او به هیچ وجه مشوب به غرض نبوده است .
جنبه مذهبى این دعوت بر بعد سیاسى – اجتماعى آن برترى داشته است.
اگر چه آئین مزدك پى از ورود به طبقات پائین و سالفه اجتماع تدریجا صورت یك مسلك سیاسى – انقلابى بخود گرفت ، ولى جوهره دیانتى آن باقى ماند. در زمان خلع قباد و دوره جاماسب مزدكیه ظاهرا چندان پیشرفتى نداشته است ، مع ذلك افكار این فرقه رفته رفته در عامه رسوخ كرد و در ابتدا به آهستگى و سپس بسرعت انتشار یافت …