2. گزارش هاى کهن تر

بیشتر اشاره ها به نیروانه آن را مقصد یا برترین نیك بختى مى دانند و این را با مترادف هاى بسیارى روشن مى كنند كه نیروانه را همچون مقام امن و پاكى و آرامش فرجامین مى فهمند. برخى از متن هاى كهن، كه بیشتر در ترجمه هاى پالى یا چینى محفوظ مانده اند، اطلاعات اندك بیشترى به دست مى دهند. به صراحت گفته مى شود كسى كه نیروانه را تجربه كند آگاه است، اما نه آگاه از هر آنچه دل دیده، شنیده، حس كرده، احساس كرده، یافته، جُسته یا كشف كرده است (اَنْگوُتَّرَه نیكایَه، كتاب گفتارهاى تدریجى، بخش 4، 320; 8-353). این تجربه با اَشكال گوناگون حصولِ دیانَه اى فرق دارد.

بعدها تمایز آشكارى میان نیروانه یافته در زندگى و نیروانه ]حاصل شده[ در لحظه مرگ رو به توسعه نهاد. اصطلاح پَرى نیروانه كه نتیجه میل است. از آن جا كه وجود و فرایند روانىِ انسان متعارف را نتیجه چنین تملكى مى دانند، نمى توان هیچ گونه استمرارى در شرایط آشناى وجودى كه یكباره متوقف شده، یافت. بى گمان این تمثیل بر این نكته تأكید مى كند كه نیروانه وراى قواعد معمولى است.