مكتب دیانه. سنّت هاى دیانه اى را كه اَنـ شىـ كائو آغاز كرده بود، قرن ها استمرار یافت. این سنّت ها با سلسله هاى آموزه هاى جدیدى كه از هند و آسیاى میانه مى آمد، مدام افزایش مى یافتند. در طول دوره خاندان تانگ، یك مكتب جدید «دیانه»، به نام چَن مى دانند،یك رهرو هندى كه گویا حدود سال 520 میلادى وارد چین شده است. درباره زندگانى این پیران، آثار معنوى غنى و متنوعى پیدا شد. این سنّتچنان پویا بود كه شمارى از سنّت هاى دیگر را در خود جذب كرد و تقریباً همه مكتب هاى بعدى دیانه چینى ادعا كردند كه در سلسله اى از پیران چَنریشه دارند.
پنج تا از این سلسله ها پیش از این در پایان دوره تانگ پیدا شده بود. دوتا از مهم ترین اینها لینـ جى(657ـ594)، كه هر دوى آنها پس از تأسیس، چند قرن استمرار یافتند ]34; 66; 109[.
آوازه آیین بوداى چَن بیشتر به خاطر تأكید بر خودانگیختگى و گرایش خاص به ضدیت با شمایل است. آموزگاران این مكتب نگران آن بودند كه مبادا این اعمال معنوى حالت تكرارى و روزمرگى پیدا كند. به همین خاطر، براى مناسك و آثار دینى یا مدرسى، حدّ و مرز قرار دادند. تكیه بر اینها نباید از حد فراتر رود. چَن «وابسته نبودن به متون و جدا نبودن از متون» را تعلیم داد. هدف، تقلیل وابستگى به گونه هاى دینى خاص بود; میل به از میان بردن خود گونه ها را نداشتند، چون چنین میلى خود شكلى از وابستگى است. درحقیقت، چَن درنهایت ادبیات بس عظیم خود را توسعه داد، كه بر گرد تمثیل ها و اعمال استادان چَن دور مى زد.
هدف اصلى تأكید مجدد بر این اندیشه بود كه بىواسطه مى توان به شهود رسید. روشن شدگى در گرو مجاهدت است و در همین زندگى به دست مى آید. آموزگاران چَن ادعا كردند كه آن «یك انتقال خاصى بیرون از آموزه ها» است، یعنى یك انتقال مستقیم و بى گفتار میان استاد و شاگرد. سنّت بعدى بر این انتقال تأكید زیادى كرد. عمل را به خواندن ترجیح مى داد. چن اغلب بر روشن شدگى ناگهانى تأكید مى كند، اما در واقع مراحل مختلف یافت را معمولا تصدیق مى كرد. گاهى مى گویند كه چَن نظر جدید بنیادینى را آورده است، به حدى كه حتى مى توان گفت اصلا بودایى نیست. این سخن مبالغه آمیز است. درحقیقت، تقریباً چیزى در چَن نیست كه نتوان آن را با آیین بوداى هندى آغازین برابر نهاد. فرق این دو بیشتر در روش است تا محتوا. چَن گونه هاى نامتعارف و نامعمول بیان را برگزید. احتمالاً آیین دائو در اینجا سرمشق بسیار مهمى ]براى آیین بودا [بوده است، خصوصاً به خاطر سنّت ساده و بى پیرایه اش ]18; 34; 91[.
