تاریخچه کتابخانه های عمومی در جهان: از الواح سومری تا کتابخانههای دیجیتال
کتابخانه ها از دیرباز نماد دانش، فرهنگ و قدرت بودهاند. از نخستین آرشیوهای الواح گِلی در سومر و آشور تا کتابخانههای دیجیتال معاصر، مسیر شکلگیری کتابخانههای عمومی نشاندهنده تحولات عمیق در جامعه انسانی است. برخلاف کتابخانههای سلطنتی یا مذهبی که ویژه نخبگان بودند، کتابخانههای عمومی با هدف دسترسپذیری دانش برای همه پدید آمدند و نقشی مهم در توسعه اجتماعی، آموزش همگانی و شکلگیری دموکراسی ایفا کردند.
آغازگاهها: از الواح سومری تا اسکندریه
-
در تمدن سومر (۳۰۰۰ ق.م) نخستین آرشیوهای نوشتهشده بر الواح گلی نگهداری میشدند. این مراکز بیشتر جنبه بایگانی داشتند.
-
در امپراتوری آشور، کتابخانه آشوربانیپال (قرن ۷ ق.م) با هزاران لوح خط میخی، نمونهای برجسته از آرشیو دانش بود.
-
کتابخانه اسکندریه در مصر (قرن ۳ ق.م) تلاش کرد تمامی دانش بشری را گرد آورد. با این حال، این کتابخانهها عمومی نبودند و تنها نخبگان به آنها دسترسی داشتند.
قرون میانه: کتابخانههای مذهبی
در قرون وسطی، کلیساها و صومعهها بزرگترین مراکز نگهداری کتاب بودند. راهبان به رونویسی متون میپرداختند و این آثار در کتابخانههای صومعهای نگهداری میشدند. اما همچنان دسترسی مردم عادی محدود بود. تنها در برخی شهرهای اسلامی مانند بغداد، قرطبه و قاهره، «دارالعلم» و «بیتالحکمه»ها امکان دسترسی گستردهتری به دانش را فراهم کردند.
رنسانس و گسترش دسترسی
با اختراع چاپ توسط گوتنبرگ در قرن پانزدهم، دانش بهسرعت در اروپا گسترش یافت. همزمان، کتابخانههای شهری در ایتالیا، آلمان و انگلستان پدید آمدند که هدفشان ارائه کتاب به شهروندان بود. برای نخستین بار، مفهوم «کتابخانه برای مردم» شکل گرفت.
قرن هجدهم: عصر روشنگری و کتابخانههای مدرن
عصر روشنگری، ایده «دانش برای همگان» را تقویت کرد. در فرانسه، پس از انقلاب ۱۷۸۹، کتابخانههای سلطنتی به کتابخانههای عمومی تبدیل شدند. در آمریکا، بنجامین فرانکلین و دیگر روشنفکران نهادهایی برای به اشتراک گذاشتن کتاب میان مردم تأسیس کردند.
قرن نوزدهم: طلوع کتابخانه عمومی واقعی
در قرن نوزدهم با گسترش سوادآموزی و انقلاب صنعتی، نیاز به کتابخانههای عمومی افزایش یافت.
-
در انگلستان، «قانون کتابخانههای عمومی» (۱۸۵۰) راه را برای تأسیس کتابخانههای شهری باز کرد.
-
در آمریکا، اندرو کارنگی بیش از ۲۵۰۰ کتابخانه عمومی تأسیس کرد.
-
در همین زمان در ایران و عثمانی نیز نخستین کتابخانههای عمومی مدرن شکل گرفتند.
قرن بیستم: کتابخانه بهعنوان نهاد اجتماعی
در قرن بیستم، کتابخانهها تنها محل نگهداری کتاب نبودند، بلکه به مراکز فرهنگی و آموزشی تبدیل شدند. نقش آنها در دموکراسی، ارتقای سواد، و حتی مقاومت فرهنگی در زمان جنگها مشهود بود. پس از جنگ جهانی دوم، سازمان یونسکو به ترویج کتابخانههای عمومی در کشورهای در حال توسعه پرداخت.
عصر دیجیتال: کتابخانههای آنلاین و دسترسی جهانی
از دهه ۱۹۹۰ به بعد، کتابخانهها وارد عصر دیجیتال شدند.
-
پروژههایی مانند کتابخانه دیجیتال اروپا و گوگل بوکس تلاش کردند میلیونها جلد کتاب را دیجیتالی کنند.
-
کتابخانههای عمومی امروز علاوه بر کتابهای چاپی، دسترسی به پایگاههای داده علمی، کتابهای الکترونیکی و حتی دورههای آموزشی آنلاین را فراهم میکنند.
-
مفهوم «دسترسی آزاد به دانش» (Open Access) بخشی از مأموریت کتابخانههای مدرن شده است.
تحلیل تاریخی
تحول کتابخانههای عمومی بازتابی از روندهای اجتماعی و فرهنگی بشر است:
۱. از انحصار نخبگان به دسترسپذیری برای همگان.
۲. از مکانهای بایگانی به مراکز زنده فرهنگی.
۳. از کتابهای خطی به منابع دیجیتال و جهانی.
کتابخانههای عمومی همواره پلی میان دانش و جامعه بودهاند و در شکلگیری جوامع مدرن نقشی بیبدیل ایفا کردهاند.
جمعبندی
تاریخ کتابخانههای عمومی نشان میدهد که دسترسی آزاد به دانش یک روند طبیعی و تدریجی در تاریخ بشر بوده است. امروز، همانگونه که الواح سومری و کتابخانه اسکندریه نماد آغاز این مسیر بودند، کتابخانههای دیجیتال و منابع آزاد اینترنتی نماد عصر جدید آن هستند. آینده کتابخانهها نه در انبار کردن کتاب، بلکه در توانایی آنها برای اتصال مردم به دانش جهانی است.
