فولاد بلبرینگ ۱۰۰Cr۶؛ از شناخت آلیاژ تا انتخاب قطر درست

فولاد بلبرینگ از آن مواد صنعتی است که هر روز با آن سروکار داریم و اسمش را نمی‌دانیم. هر چرخی که روان می‌چرخد، از موتور خودرو تا پمپ آب و گیربکس دستگاه‌های کارخانه، جایی در دلش یک بلبرینگ دارد، و آن بلبرینگ از فولادی ساخته شده که باید سال‌ها زیر فشار و سایش دوام بیاورد. پرکاربردترین این فولادها در دنیا با چند اسم شناخته می‌شود: 100Cr6 در استاندارد DIN، ۱.۳۵۰۵ در شماره‌ی مواد آلمانی، AISI ۵۲۱۰۰ در استاندارد آمریکایی و SUJ2 در استاندارد ژاپنی. در بازار ایران به آن «صد کروم شش» یا فقط «۳۵۰۵» هم می‌گویند. همه‌ی این‌ها یک فولادند.

چرا این فولاد برای بلبرینگ انتخاب شده؟

اسمش ترکیبش را می‌گوید: حدود یک درصد کربن و یک و نیم درصد کروم. کربن بالا به فولاد اجازه می‌دهد بعد از عملیات حرارتی به سختی زیادی برسد، و کروم این سختی را در عمق قطعه پخش می‌کند و مقاومت در برابر سایش را بالا می‌برد. نتیجه فولادی است که سطحش زیر فشار ساچمه‌ها خراب نمی‌شود و ابعادش در طول کار ثابت می‌ماند. برای همین کاربرد 100Cr6 به بلبرینگ محدود نیست: غلتک، شفت، ابزار دقیق، گیج و میکرومتر، و بعضی ابزارهای برش هم از همین فولاد ساخته می‌شوند.

هزینه‌ی پنهانی که در انتخاب قطر است

بیشترین هزینه‌ی پنهان در خرید فولاد، تراش اضافه است. اگر قطعه‌ی نهایی شما ۴۲ میلی‌متر است و فروشنده فقط میلگرد ۵۰ دارد، هم پول فولاد اضافه را می‌دهید و هم پول و زمان تراشش را. قاعده‌ی ساده این است: نزدیک‌ترین قطر بالاتر از اندازه‌ی نهایی، با چند میلی‌متر اضافه برای تمیز کردن سطح. پس هرچه بازه‌ی قطرهای در دسترس پیوسته‌تر باشد، دورریز و هزینه‌ی تولید کمتر است. برای مثال، فولاد 100Cr6 در بازار آهن شادآباد تهران در ۴۹ قطر، از ۵٫۵ تا ۴۰۰ میلی‌متر، موجود است؛ بازه‌ای که کمتر جایی کامل پیدا می‌شود.

قطرهای کوچک و بزرگ از کجا می‌آیند؟

بیشتر فولاد بلبرینگ بازار ایران تولید داخل است. قطرهای کوچک و متوسط، معمولاً تا حدود ۲۰۰ میلی‌متر، از فولاد آلیاژی ایران در یزد می‌آید و قطرهای بزرگ‌تر از مجتمع فولاد اسفراین. این تفاوت منبع به معنی تفاوت کیفیت نیست؛ هر دو باید همان ترکیب استاندارد 100Cr6 را داشته باشند. چیزی که فرق ایجاد می‌کند، اطمینان از خود ترکیب است.

سه سؤال پیش از خرید

1. آنالیز ترکیب شیمیایی را دیده‌اید؟ فولاد بلبرینگ را از ظاهرش نمی‌شود شناخت. برگه‌ی آنالیز که درصد کربن و کروم را نشان بدهد، تنها راه مطمئن است.
2. همان آلیاژ است یا «جایگزین»؟ گاهی فولاد کم‌آلیاژ ارزان‌تری به‌جای 100Cr6 پیشنهاد می‌شود. قطعه‌ای که با فولاد اشتباه ساخته شود، در عملیات حرارتی ترک می‌خورد یا زود سایش پیدا می‌کند. اگر نقشه 100Cr6 خواسته، فقط 100Cr6.
3. جنس از انبار خود فروشنده است؟ فروشنده‌ای که جنس را خودش نگه می‌دارد، هم زودتر تحویل می‌دهد و هم منشأ و آنالیز هر شاخه را می‌داند. واسطه بعد از سفارش تازه دنبال جنس می‌گردد.

مجموعه‌هایی مثل فولاد اقبالی که تخصصشان فقط آلیاژهای خاص است، روی همین سه نکته کار می‌کنند: جنس از انبار خودشان، آلیاژ استاندارد با آنالیز، و هیچ جایگزینی به‌جای آلیاژ سفارش‌داده‌شده. جالب اینکه بسیاری از فروشگاه‌های دیگر هم جنس خودشان را از همین مجموعه‌ها تأمین می‌کنند.

جمع‌بندی

100Cr6، ۱.۳۵۰۵، ۵۲۱۰۰ و SUJ2 یک فولادند: پرکربن، کروم‌دار و ساخته‌شده برای مقاومت در برابر سایش. هنگام خرید، نزدیک‌ترین قطر به قطعه‌ی نهایی، آنالیز ترکیب و منشأ جنس را جدی بگیرید؛ همین سه، هم کیفیت قطعه را تضمین می‌کنند و هم هزینه‌ی تولید را پایین نگه می‌دارند.