تاریخچه چسب؛ از قیر شوش و سریشم تا نوار چسب امروزی
قدیمی‌ترین شاهد چسب‌سازی انسان حدود ۲۰۰ هزار سال قدمت دارد: دو تکه سنگ که در مرکز ایتالیا پیدا شده‌اند و رویشان هنوز ردی از قیر پوست درخت غان مانده است. از آن زمان تا آغاز قرن بیستم، تقریباً هر چسبی که بشر به کار برد از طبیعت می‌آمد: قیر، صمغ گیاهان و سریشمی که از پوست و استخوان جانوران می‌جوشاندند. در این تاریخ طولانی، ایران سهمی دارد که کمتر دیده شده؛ از ظرف‌ها و ابزارهای قیری شوش تا واژه‌ای فارسی که نام «مومیایی» را به زبان‌های اروپایی داد.
نخستین چسب‌ها؛ وقتی چسباندن به دانش آتش نیاز داشت
نشاندن یک تیغه‌ی سنگی در دسته‌ی چوبی، برای ما کار یک قطره چسب است. برای انسان پیش از تاریخ، همین کار دانش آتش می‌خواست. قیر غان از حرارت دادن پوست این درخت در شرایط کم‌اکسیژن به دست می‌آید؛ یعنی سازنده‌اش باید دما را کنترل می‌کرد و می‌دانست کی دست نگه دارد. به همین دلیل، آن دو سنگ قیراندود ایتالیا، که به دوره‌ی پلیستوسن میانی و نئاندرتال‌ها نسبت داده می‌شوند، یکی از نشانه‌های مهارت فنی این انسان‌ها به شمار می‌روند.
گام بعدی را ساکنان غار سیبودو در آفریقای جنوبی برداشتند. حدود ۷۰ هزار سال پیش، آن‌ها صمغ درخت اقاقیا را با پودر اخرای سرخ و گاهی کمی موم زنبور مخلوط می‌کردند و با حرارت آماده می‌کردند تا تیغه‌های سنگی را به دسته‌ی نیزه و پیکان بچسبانند. لین وادلی، باستان‌شناسی که این چسب‌ها را بازسازی کرد، نشان داد صمغ خالی خوب می‌چسبد اما با ضربه زود می‌شکند و افزودن اخرا آن را برای این کار مناسب‌تر می‌کند. به نظر او، ساختن چنین چسب ترکیبی بدون توانایی انجام هم‌زمان چند کار و فکر انتزاعی ممکن نبود.
معروف‌ترین شاهد این فناوری اما اوتزی است، مرد یخی حدود ۵۳۰۰ سالهای که سال ۱۹۹۱ در یخچال‌های آلپ پیدا شد. تیغه‌ی تبر مسی‌اش با قیر غان در دسته‌ای از چوب سرخدار نشانده و با تسمه‌ی چرمی محکم شده بود و پرهای انتهای تیرهایش هم با همین قیر چسبانده شده بودند. قیر غان عمری طولانی داشت: در اروپا تا قرون وسطا هم برای چسباندن ابزار به کار می‌رفت.
قیر؛ چسب سیاه شوش و بابل
در ایران و میان‌رودان، قیر طبیعی از تراوش‌های سطحی نفت در دسترس بود و از هزاره‌های دور به کار رفت. شوش نمونه‌ی درخشانی است. موزه‌ی لوور صدها شیء قیری از کاوش‌های شوش نگه می‌دارد: ظرف، درپوش، وزنه، دسته‌ی ابزار و حتی قبضه‌ی شمشیر، که قدمت برخی‌شان به هزاره‌ی چهارم پیش از میلاد می‌رسد.
سازندگان این اشیا قیر را با مواد معدنی مخلوط می‌کردند تا خمیری به دست آید که بشود قالبش زد و تراشید؛ باستان‌شناسان به آن «ترکیب قیری» می‌گویند. یکی از مشهورترین آثار این مجموعه، نقش برجسته‌ی «زن ریسنده» از دوره‌ی نوایلامی (قرن هشتم تا هفتم پیش از میلاد) است که از همین ترکیب ساخته شده. پژوهش ژاک کونان و اودیل دشن درباره‌ی قیر شوش، که سال ۱۹۹۶ منتشر شد، مرجعی است که لوور در معرفی تک‌تک این اشیا به آن ارجاع می‌دهد.
در بابل، قیر کار ملات را می‌کرد. هرودوت در کتاب نخست «تاریخ» می‌نویسد سازندگان دیوار بابل خاکی را که از خندق بیرون می‌آوردند آجر می‌کردند و در کوره می‌پختند، بعد آجرها را با قیر داغ روی هم می‌چیدند و هر سی رج یک لایه حصیر نی میانشان می‌گذاشتند. او منبع قیر را هم نام می‌برد: شهری به نام «ایس» در هشت روز راه بابل، همان هیت امروزی در عراق، که از سرچشمه‌ی رود کوچکش تکه‌های قیر همراه آب بیرون می‌آمد.
مومیایی؛ واژه‌ای فارسی که از قیر آمد
یکی از جالب‌ترین ردپاهای قیر در تاریخ، یک واژه است. «مومیا»، از ریشه‌ی فارسی «موم»، نام قیر طبیعی دارویی بود که پزشکان ایرانی برای زخم و شکستگی به کار می‌بردند و رازی هم در آثارش از آن نوشته است. واژه به عربی رفت و چون پوست سیاه‌شده‌ی اجساد مصر باستان به قیر شبیه بود، کم‌کم به خود اجساد هم گفته شد. در اروپای قرن دوازدهم، وقتی قیر وارداتی کمیاب شد، لاتینِ mumia هم به همین معنای دوم لغزید. امروز mummy در انگلیسی یعنی جسد مومیایی‌شده؛ در حالی که مصری‌ها قیر را دیر و محدود در مومیایی کردن به کار بردند.
سریشم، سریش و کتیرا؛ سه چسب سنتی که نباید با هم اشتباه شوند
سریشم چسب حیوانی است، سریش چسب گیاهی است و کتیرا صمغی است که از گون به دست می‌آید. هر سه در فرهنگ مادی ایران جای پای محکمی دارند.
- سریشم: از جوشاندن پوست، استخوان و بافت‌های پیوندی جانوران به دست می‌آید و پایه‌اش پروتئین کلاژن است. قدمتش به هزاران سال می‌رسد؛ در آرامگاه رخمیره، وزیر تحوتمس سوم در تبس (قرن پانزدهم پیش از میلاد)، نقش نجارانی دیده می‌شود که چسب داغ به کار می‌برند. پژوهشی تازه در نشریه‌ی Science Advances هم شواهد مولکولی استفاده‌ی گسترده از چسب حیوانی را در رنگ‌های نقاشی مصر باستان نشان داده است. سریشم هنوز در کارگاه‌های سازسازی و مرمت جا دارد، چون اتصالش با گرما و رطوبت باز می‌شود و تعمیر را ممکن می‌کند.
- سریش: چسبی گیاهی است که از ریشه‌ی گیاه سریش (Eremurus) تهیه می‌شود. صحافان ایرانی قرن‌ها از آن در جلدسازی و مرمت نسخه‌های خطی استفاده کرده‌اند و پژوهشگران مرمت کاغذ در سالهای اخیر، به‌جای چسب‌های مصنوعی، احیای آن را پیشنهاد می‌کنند.
- کتیرا: صمغی است که از ریشه‌ی گونه‌هایی از گون می‌تراود. ایران بزرگ‌ترین تولیدکننده‌ی آن است و در منابع غربی گاهی «صمغ شیراز» نامیده شده. به نوشته‌ی دانشنامه‌ی ایرانیکا، آمریکا در دهه‌ی پس از جنگ جهانی دوم، از ۱۹۴۵ تا ۱۹۵۴، به‌طور میانگین سالانه حدود هزار تن کتیرا از ایران وارد می‌کرد؛ بسیار بیشتر از مجموع واردات از همه‌ی کشورهای دیگر. کتیرا در داروسازی نقش چسب قرص‌ها را دارد و در هنر ابرو یا کاغذ ابری، آب را غلیظ می‌کند تا رنگ‌ها روی آن شناور بمانند.
جدول زمانی چسب در گذر تاریخ
| زمان | چسب | محل | اهمیت |
|---|---|---|---|
| حدود ۲۰۰ هزار سال پیش | قیر پوست غان | مرکز ایتالیا | قدیمی‌ترین شاهد شناخته‌شده، منسوب به نئاندرتال‌ها |
| حدود ۷۰ هزار سال پیش | صمغ اقاقیا و اخرا | غار سیبودو، آفریقای جنوبی | نخستین چسب ترکیبی شناخته‌شده |
| حدود ۵۳۰۰ سال پیش | قیر پوست غان | آلپ (اوتزی) | تبر مسی و تیرهای سالم‌مانده |
| از هزاره‌ی چهارم پیش از میلاد | قیر و ترکیب قیری | شوش و میان‌رودان | ظرف، ابزار، نقش برجسته و ملات آجر |
| قرن پانزدهم پیش از میلاد | چسب حیوانی | مصر (آرامگاه رخمیره) | نقش نجاران در حال کار با چسب داغ |
| سده‌های میانه | مومیا، سریش، کتیرا | ایران | دارو، صحافی و هنرهای کتاب |
| حدود ۱۷۰۰ میلادی | سریشم صنعتی | هلند | نخستین کارخانه‌ی چسب |
| ۱۹۲۵ و ۱۹۳۰ | نوار کاغذی و نوار شفاف | آمریکا | آغاز عصر نوار چسب |
| ۱۹۴۶ | نوار عایق وینیلی | آمریکا | جایگزین نوار پارچه‌ای قیراندود |
| ۱۹۵۸ | سیانوآکریلات | آمریکا | چسب قطره‌ای فوری |
قرن بیستم؛ وقتی چسب از آزمایشگاه بیرون آمد
تولید صنعتی چسب از اروپا شروع شد. حدود سال ۱۷۰۰ نخستین کارخانه‌ی چسب در هلند راه افتاد و حدود ۱۷۵۰ در بریتانیا نخستین حق اختراع برای چسب ماهی ثبت شد. در قرن نوزدهم ثبت اختراع برای چسب‌هایی بر پایه‌ی لاستیک، استخوان، نشاسته و کازئین شیر شتاب گرفت. انقلاب واقعی اما در قرن بیستم رخ داد:
- نوار کاغذی (۱۹۲۵): ریچارد درو، کارمند جوان آزمایشگاه شرکت 3M، در یک صافکاری دید رنگ‌کارها برای رنگ دوتایی خودروها مشکل دارند و نوار کاغذی با چسب ملایم ساخت. داستان مشهور است که یکی از رنگ‌کارها از کم بودن چسب نسخه‌ی اولیه شاکی شد و به رؤسای «خسیس اسکاتلندی» درو طعنه زد؛ نام «اسکاچ» از همین طعنه روی محصولات 3M ماند.
- نوار شفاف (۱۹۳۰): درو این بار چسب را روی سلفون نشاند و نخستین نوار چسب شفاف را ساخت. در سالهای رکود بزرگ، مردم به‌جای دور انداختن وسایل، با همین نوار تعمیرشان می‌کردند.
- داکت‌تیپ (جنگ جهانی دوم): وستا استات، کارگر یک کارخانه‌ی مهمات که دو پسرش در نیروی دریایی آمریکا خدمت می‌کردند، پیشنهاد نواری ضدآب برای بستن جعبه‌های مهمات را داد؛ نواری که بعدها به ابزار تعمیر همه‌کاره‌ی دنیا تبدیل شد.
- نوار عایق وینیلی (۱۹۴۶): تا پیش از آن، برق‌کارها نوار پارچه‌ای قیراندود به کار می‌بردند. مشکل این بود که نرم‌کننده‌ی پلاستیک وینیل، چسب را خراب می‌کرد. سه پژوهشگر 3M، از جمله استر ایست‌ولد، ترکیبی پیدا کردند که این دو را با هم سازگار کرد و نتیجه‌اش نسل نخست نوارهای عایقی شد که امروز برق‌کارها به کار می‌برند.
- سیانوآکریلات (۱۹۵۸): هری کوور در ۱۹۴۲، وقتی در آزمایشگاه کداک دنبال پلاستیکی شفاف برای دوربین اسلحه بود، به ماده‌ای رسید که بیش از حد می‌چسبید و کنارش گذاشت. نه سال بعد، در شرکت ایستمن، همکارش فرد جوینر با لایه‌ای از همین ماده دو منشور یک دستگاه آزمایشگاهی را ناخواسته به هم چسباند. محصول در ۱۹۵۸ با نام «ایستمن ۹۱۰» به بازار آمد؛ همان چسب قطره‌ای فوری که در ایران همراه اسپری فعال‌کننده‌اش به «۱۲۳» معروف شده است.
از لاله‌زار ناصری تا بورس امروز
اگر بخواهید تاریخ چسب را در یک خیابان تهران دنبال کنید، لاله‌زار جای خوبی است. ناصرالدین شاه پس از نخستین سفرش به اروپا در ۱۸۷۳ میلادی دستور ساخت خیابانی به سبک شانزه‌لیزه را داد. از اواخر قاجار تا دوره‌ی پهلوی، نخستین هتل‌ها، کافه‌ها، سینماها و تئاترهای تهران در لاله‌زار پا گرفتند. در دوره‌ی محمدرضاشاه، با گسترش شهر و پیدا شدن مراکز تفریح و خرید تازه، لاله‌زار کم‌کم از رونق افتاد و به راسته‌ای تجاری تبدیل شد که امروز با لوازم برقی و روشنایی شناخته می‌شود.
در همین راسته، چسب و نوار هم بورس خودش را دارد. مثلاً فروشگاه بانک چسب، یکی از کسب‌وکارهای قدیمی همین بورس که فعالیتش را ۱۳۸۷ شروع کرده، امروز همان خانواده‌هایی را عرضه می‌کند که این مقاله تاریخشان را مرور کرد: از نوار عایق وینیلی و نوار کاغذی تا چسب قطره‌ای و سیلیکون. قیر غان و سریشم جایشان را به پلیمرها داده‌اند، اما کار همان است که نئاندرتال‌ها کنار آتش انجام می‌دادند: دو چیز جدا را به هم بند کردن.
پرسش‌های رایج
قدیمی‌ترین چسب تاریخ چیست؟
قیر پوست درخت غان. قدیمی‌ترین نمونه‌اش روی دو تکه سنگ از مرکز ایتالیا با قدمت حدود ۲۰۰ هزار سال پیدا شده و به نئاندرتال‌ها نسبت داده می‌شود.
واژه‌ی مومیایی از کجا آمده است؟
از فارسی. «مومیا»، از ریشه‌ی «موم»، نام قیر دارویی بود؛ از راه عربی و لاتین به اروپا رسید و آنجا به معنای جسد مومیایی‌شده به کار رفت.
فرق سریش و سریشم چیست؟
سریش چسبی گیاهی از ریشه‌ی گیاه سریش است که در صحافی سنتی به کار می‌رفت. سریشم چسبی حیوانی است که از جوشاندن پوست و استخوان به دست می‌آید.
نوار چسب را چه کسی اختراع کرد؟
نوار چسب پزشکی از قرن نوزدهم وجود داشت، اما نوار کاغذی را ریچارد درو در ۱۹۲۵ و نوار چسب شفاف را در ۱۹۳۰ ساخت؛ هر دو در شرکت 3M.
بابلی‌ها دیوار شهرشان را با چه چیزی می‌ساختند؟
به روایت هرودوت، با آجر پخته و قیر داغ به‌عنوان ملات، و یک لایه حصیر نی در هر سی رج آجر.
جمع‌بندی و حرف آخر
تاریخ چسب، تاریخ دانش آتش، تجارت و صنعت است. نئاندرتال‌ها با حرارت دادن پوست غان چسب ساختند، ایلامی‌ها از قیر ظرف و نقش برجسته ساختند، بابلی‌ها با آن دیوار بالا بردند و پزشکان ایرانی از آن دارو ساختند؛ نامش هم سر از مومیایی‌های مصر درآورد. سریش و کتیرا قرن‌ها کتاب و دارو و هنر ایرانی را سر پا نگه داشتند، و قرن بیستم با نوار کاغذی، نوار عایق و چسب قطره‌ای فوری، چسباندن را به کاری چندثانیه‌ای تبدیل کرد. ماده‌ها عوض شده‌اند؛ نیاز همان است.
