آثار تاریخی گنبدکاووس
در این مقاله به آثار تاریخی گنبدکاووس میپردازیم. گنبد کاووس یکی از شهرستانهای ایران، واقع در گلستان میباشد. این شهر جز مناطق باستانی و گردشگری ایران میباشد که باستانشناسان طبق کشفیات خود قدمت تمدن این منطقه را 5 تا 6 هزار سال اعلام کردهاند.
نیمی از بومیان این منطقه را اهل سنت تشکیل دادهاند. این شهر در سده اخیر مرکز ترکمن صحرا بوده است و بعد از گرگان دومین شهر بزرگ استان گلستان میباشد.
گنبدکاووس در دورانهای متمادی، در دوره حکومت سلسله آل زیار پایتخت ایران بوده است. در پی همین موضوع؛ نام این شهر را از قابوس ابن وشمگیر، یکی از حاکمان آل زیار گرفتهاند.
مروری بر چند اثر تاریخی گنبدکاووس
گبری قلعه
اثری به جا مانده از دوره ساسانیان و بعد از اسلام میباشد، مکان دقیق این قلعه 15 کیلومتری شرق شهر میباشد.
قلعه ابوبکر
این اثر باستانی در روستای املاک از توابع دهستان ینقاق و بخش گالیکش واقع شده است وبا جاده آسفالته مینودشت – گالیکش 5/1 کیلومتر فاصله دارد.
این تپه باستانی که در واقع یک قلعه قدیمی با پلان مدور می باشد، پس از تخریب و گذشت زمان زیر آوار انبوهی از خاک قرار گرفته و بصورت تپه کنونی در آمده است.
قلعه ابوبکر دارای فرم نامنظم هندسی و به ابعاد طول ،عرض وارتفاع 6 *120 *120 متر است . قدمت این اثر فرهنگی – تاریخی به دوره تاریخی می رسد.
تپه و قلعه سلطانعلی
از دیگر آثار تاریخی گنبدکاووس به ثبت رسیده این شهر هستند.
کاروانسرای قزلق
اين كاروانسرا در 37 كيلومتري جنوب شرقي شهر گرگان و در شرق جاده ارتباطي گرگان به شاهكوه در منطقه اي در حد فاصل گچيان و سفالي در كتل قزلق قرار دارد.
كاروانسراي قزلق به عنوان نمونه اي از كاروانسراهاي كوهستاني با مصالح سنگ و ملات گچ ، آهك و ساروج در مسير جاده قديم استرآباد ـ شاهرود احداث شده است و سبك آن سرپوشيده با پلان مستطيل شكل و به جهت شمالي ـ جنوبي است.
حاجیلر قلعه
نیز از دیگر قلعههای این محدوده است که از لحاظ زمانی به دوره پس از اسلام تعلق دارد.
کاروانسرای میدان عباسعلی
این بنا متعلق به دوران قاجاریه است . سازه کاروانسرا آجری بوده که با ملات گل آهک و اندود گچ و کاهگل ساخته شده است .
در سمت شمال بنا درب چوبی بزرگی وجود دارد که ورودی بنا می باشد که دریچه مربع شکلی در قسمت پایین یکی از لنگه درها برای عبور و مرور شبانه ایجاد کرده اند.
سد گرکز
از دیگر بناهای گنبدکاووس است که در روستای چای فوشان کوچک واقع شده است.
دیوار گرگان
دیوار گرگان یا سد انوشیروان مربوط به دوره ساسانیان است و در سه شهرستان کلانه، آق قلا و گنبد کاووس واقع شده است.
يكي از بارزترين آثار معماري دشت گرگان آثار ديواري از آجر و خشت است كه با 155 كيلومتر عرض، دشت گرگان را از ارتفاعات پيش كمر در شرق گلستان تا خواجه نفس در كنار درياي خزر در غرب جدا ميكند.
نامهاي ديگر اين ديوار؛ سد انوشيروان، سد اسكندر، سد فيروز، قزلآلان (مارسرخ) يا قزلآلانگ است. عرض ديوار گرگان كه تقريباً 10 متر است و در كنار اين ديوار حدود 40 قلعه ساخته شده است كه هريك در فاصله 5 تا 10 كيلومتري از يكديگر قرار دارند.
آثار متعلق به عصر آهن در گنبد کاووس
برج رادکان
اين برج در نزديكي روستاي رادكان و 40كيلومتري شهرستان كردكوي بر فراز تپهاي كه موقعيت ويژه طبيعي و سوقالجيشي دارد، بنا شده است. اين برج كه حدود 25 متر ارتفاع دارد در زمان زياريان ساخته شده و به عنوان راهنمای کاروانیان در زمانهای قدیم کابرد داشته و بعدها آرامگاه فرمانده ای که دستور ساخت آن را داده شده است.
دگش تپه
واقع در روستای ملک علی و جز آثار ملی.
قره محمد تپه که در روستایی به همین اسم قرار دارد و از آثار به ثبت رسیده ایران نیز است.
تورنگ تپه
تورنگ تپه در 17 كيلومتري شمالشرق شهر گرگان قرار گرفته و از چند تپه با برجستگي نزديك به هم تشكيل شده است، آنچه در تورنگ تپه جلب نظر ميكند وجود قلعهاي از دوره ساسانيان (قرن سوم تا پنجم ميلادي) است.
اين بنا با پلان دايره شكل از خشت ساخته شده است و تاريخ ساخت آن به دوره اشكانيان ميرسد. تورنگ به معناي قرقاول است.
گورستان سید قاقا
از دیگر آثار متعلق به عصر آهن است که این نیز به ثبت ملی رسیده و در روستای سارجه کربایین قرار گرفته است.
تپه قلعه خندان
تپه قلعه خندان در جنوب غربي شهر گرگان در بلوار الغدير جنب ميدان شهيد باهنر قرار دارد، یکی از مهمترین مجموعه هاي باستانی است که در محدوده شهر گرگان(استرآباد قدیم) قرار دارد و نخستین بار دمرگان در سال 1269ه.ش. از آن بازدید و نقشه آن را تهیه کرد.
در نقشه دمرگان این قلعه به صورت مستطیلی با دو مثلث متساویالساقین در دو طرف آن نشان داده شده که 12 برجک دیده بانی دورتا دور ان را احاطه کرده است.
تپه قلعه خندان گرگان بر فراز صخره و نهشته های رسوبات رودخانه تولچشمه قرار دارد. هم چنین یکی از بناهای با ارزش دوره صفویه به نام قدمگاه خواجه خضر در دامنه ضلع شرقی این قلعه قرار دارد و در گذشته نیز قبرستان بزرگی در کنار آن قرار داشته است.
قلعه خندان گرگان متعلق دوره ساسانی- اسلامی است و به شماره 1701 در فهرست آثار ملی قرار دارد.
ملا علی تپه
در روستای ملا علی قرار دارد و به ثبت آثار ملی رسیده است.
ملا علي تپه در 16 كيلومتري شهر گنبد كاووس و در يك كيلومتري ضلع غربي جاده آسفالته قره محمد تپه به آبادان تپه واقع است. ملا علي تپه يكي از تپه هاي تاريخي بزرگ منطقه و به قطر تقريبي 115 متر و ارتفاع 10 متر است كه روستاي ملاعلي تپه روي آن قرار دارد.
قدمت اين تپه با توجه به سفال هاي موجود بر سطح تپه به اوايل هزاره دوم قبل از ميلاد و دوران تاريخي مي رسد.
مهمترین آثار تاریخی گنبدکاووس
مقبره قابوس
بر روی تپهای مصنوعی، برجی با شکوه قرار کرفته که این بنا مقبره قابوس، پسر وشمگیر است. مصالح بکار رفته در آن ساروج خاک گلشن است.
اين برج بزرگترين برج آجري جهان است كه در شمال شهر گنبد كاووس و سهكيلومتري شهر قديم جرجان مركز حكومت آلزيار قرار دارد.
اين اثر در سال 397 هجري براي آرامگاه شمسالمعالي ساخته شده است، ارتفاع برج 55 متر است و با احتساب بلندي تپه 70 متر از سطح زمين بلندي دارد.
باغ کنسولگری روسیه
این باغ در شهر گرگان و به مساحت 4 هکتار قرار دارد. ساختمان کنسولگری روسیه در ضلع جنوبی خیابان امام خمینی و ضلع غربی امام زاده بی بی هور وبی بی گل در محله شیرکش واقع شده است.
کنسولگری از دو ساختمان شامل ورودی و عمارت اصلی تشکیل شده است.
ساختمان اصلی کنسولگری که به صورت عمارت کلاه فرنگی در وسط باغ قرار دارد در دو طبقه با سازه آجری بر روی کرسی چینی به ارتفاع80 سانتی متر و اندود گچ ساخته شده است که همانند نمای ورودی در بخشهائی از آن لایه ای از رنگ زرد بر روی اندود به چشم می خورد.
کاخ آغا محمد خان
اين بنا توسط محمد خان قاجار ساخته شده و در شهرستان گرگان قرار دارد ويژگي معماري اسلوب ساخت نشانگر آن است که اين بنا در تاريخ 12 هجري قمري ساخته شده است.
اين کاخ در نزديکي دروازه بسطام سابق حدود فلکه کاخ و پارک شهر فعلي ساختمان شهرداري گرگان قرار دارد و فعالا در اختيار سپاه پاسداران است .اين کاخ داراي عمارت هاي دارالعماره و دارالحکومه – کلاه فرهنگي عباس خاني و سلسيان خاني مي باشد.
