راه نجات در گيتا در هندوئیسم
نویسنده : مصطفی فرهودی از آن جا كه این مقاله متناسب با فضاى فكرى آیین هندو نوشته شده است، براى فهم بهتر مطالب، نخست به طور گذرا به معرفى گیتا، عوامل معقولیت، ویژگى و سبك نگارش گیتا و اهداف آن و همچنین توضیح مفاهیمى چون درمه مى پردازیم.
آیین هندو مشتمل بر آیین هاى محلى و سنت هایى اعتقادى و عبادى است، امّا نه به گونه اى كه چون دینى آسمانى، داراى پیامبرى مشخص و آیین عبادى واحدى باشد. به همین سبب نمى توان از این آیین تعریفى دقیق و كامل به دست داد; تنها مى توان گفت: آیین هندو برآیندِ اندیشه هاى گوناگونى است كه رهروان هندى را ارضا مى كند. لایه هاى درونى این آیین همانند آیین هاى دیگر، بسیار متفاوت تر و پرمغزتر از ظاهر آن است; گرچه در طول سالیان، دستخوش آشفتگى ها و گرایش هایى چون گوشه گیرى و بت پرستى نیز شده است. در میان آیین ها و مسلك هاى گوناگون جهان، آیین هندو مانند انبان بازرگان شرقىِ دوره گردى، انباشته از اشیاى بسیار زیباى نفیس و عتیقه است.
همین ویژگى سبب شده است كه این آیین، احساسات دینى و عواطف مذهبى را تا حدى دارا باشد. آنچه در این آیین از اهمیتى ویژه برخوردار است، سنه تنه درمه[2] این یك قانون جهانى است و همه ایجاد و ابقا و افناى جهان و جهانیان مطابق این قانون است.
معرفى گیتا
گستردگى آیین و سنن عبادى هندوئیسم، موجب پدید آمدن متون فراوانى گشته است. از آن جمله مى توان گیتا[4] است. گیتا در قالب هجده بخش و هفتصد شعر تنظیم گردیده است.
این اثر كه تركیبى از آموزه هاى فلسفى سانكیه،[7] است، تأثیر فراوانى بر زندگى مذهبى هندیان نهاده است. گیتا نیرویى هدایت كننده و الهام بخش براى مردمان آن سرزمین بوده است، به گونه اى كه هیچ كتابى تا این حد بر آنان تأثیر ننهاده بود.
گیتا در زمره نوشته هاى سمرتى[10]مى گوید:
اگر تأثیرى كه نوشته هاى مقدس در ذهن مردمان دارد، بتواند میزان و معیار اهمیت آن به شمار آید، باید اذعان و اعتراف كرد كه كتاب بهگوت گیتا (ترانه مقدس الهى) بیش از هر اثر دیگر در اندیشه هندوان جایگزین شده و تأثیر گذاشته است.[11]
سبك نگارش این اثر حماسى است و موضوع آن درباره نبردى است كه بین دو قوم پاندوها و كوروها حوالى شهر دهلى كنونى درگرفته بود.
محور اصلى گیتا را گفتوگوى كریشنه و اَرجونه[13] نماد خداوند یا تجسم ویشنو است كه با دو طرف درگیر پاندوان و كوروها به طور مساوى بستگى و خویشاوندى داشت و هردو او را به كمك فراخواندند. كریشنه با تمام افراد و نیروهایش حاضر شد و به دو طرف اختیار داد كه یكى از دو طرف را برگزیند، یعنى یا خود او را برگزینند كه در این صورت از لشكر او محروم اند و یا لشكر و نیروهاى او را بر كریشنه ترجیح دهند كه در نتیجه از عنایت وى محروم اند. آرجونه گفت: من تو را مى خواهم و نیازى به افراد و نیروهایت ندارم. كوروها نیز لشكر كریشنه را انتخاب كردند. كوروها در این جا نماد نگرش عاجل دانى و مادى اند و آرجونه كه از پاندوان است نماد نگرش معنوى و اخلاص محض به ویشنو است. انسانى كه به این مقام مى رسد، از كمك و عنایت ویشنو برخوردار مى گردد.
كتاب تصویرى رمزى و تمثیلى از مسائل معنوى ارائه مى دهد و مطالب آن نمایشگرِ دغدغه هاى انسانى است كه در تكاپوى نجات و حقیقت است. به نظر مى رسد كه نویسنده جنگ را بهانه اى براى عرضه اندیشه هاى خود قرار داده است، همان گونه كه شاعران و عارفان ایران زمین، افسانه سیمرغ و داستان لیلى و مجنون و قصه خسرو و شیرین و حكایت یوسف و زلیخا را دستاویزى براى بیان افكار و اندیشه هاى خود قرار داده اند. گیتا نگرشى ژرف از هستى و دنیا در عرفان هندى ارائه مى دهد كه عبارت از عشق و عمل خالصانه است. این كتاب منبعى موثق و مرجعى اصیل براى شناخت آرا و افكار هندى به شمار مى آید. دانشمندان ادیان درباره اهداف گیتا سخنانى دارند كه در این جا چكیده آن را ذكر مى كنیم:
زنر[15]رادا كریشنان معتقد است كه گیتا اهداف متنوعى دارد. او سه هدف عمده را برمى شمرد: 1) دست یابى به وجود اعلا; 2) رسیدن انسان به مقامى كه همه عالم را در خدا ببیند; 3) رستگارى و نجات.
همان گونه كه ذكر شد، گیتا از دیرزمان نزد هندوان مقبولیتى خاص داشت. دلایل و عوامل این مقبولیت را مى توان این گونه بیان كرد:
الف) گیتا سخنى بس دلكش درباره حقیقت عالم دارد و شاید بتوان دلیل بقاى این متن و دیگر متون دینى ــ حتى غیر آسمانى ــ را در این دانست كه این متون دائماً یادآور آن حقیقت نهایى اند و انسان را به سوى آن سوق مى دهند و چراغ راه هدایت آدمى در این دنیاى آشفته هستند.
ب) آریاییان نگرشى ساده و ابتدایى به موجودات و حقیقت داشتند و ذهنشان همواره درصدد ایجاد سنتز بود; مثلا در ودا آمده است: «حقیقت یكى است; ولى حكیمان آن را به تعابیر گوناگون و تفاسیر مختلف بیان كرده اند». اوپه نشیدها نیز نهایى ترین مطالب را درباره حقیقت گفته است; ولى واقعیت امر آن است كه گیتا تمام دیدگاه ها و نظرات مختلف را به صورت شكن ها و تجلیات و اجزاى یك حقیقت در قالب یك امر بیان كرده است. در نگاه نخست این متن مشحون از تناقض به نظر مى رسد; امّا این صورت ظاهر امر است و در واقع چنین نیست.
ج) سبك گیتا براى عوام و خواص مفید است، به خلاف ودا كه از این ویژگى برخوردار نیست. اوپه نشیدها نیز بیشتر براى حكیمان متأله قابل فهم است; زیرا مباحثى از قبیل برهمن[17] و فلسفه وحدت وجود براى عموم جاذبه اى ندارد. از سوى دیگر، رسائل پورانه ها براى عوام جاذبه دارد، نه براى خواص. بنابراین، تنها متنى كه هم عوام و هم خواص را به سوى خود جذب مى كند، گیتاست; زیرا این كتاب مسائل متفاوت و گوناگونى را از همه معارف و مكتب ها دربردارد.
د) از عوامل مقبولیت گیتا دارا بودن عنصر جهانى بودن است كه در بند اوّل ذكر شد. این كتاب نظریه وحدت وجود و بحث رستگارى از طریق عمل را كه در همه ادیان مطرح است، بررسى مى كند.
هـ ) سبب دیگر، تخاطب شخصى آن است; هر خواننده اى با خواندن آن حس مى كند كه پاسخى براى مشكل خود یافته است. این ویژگى در متون ادبى فارسى مانند مثنوى مولوى و دیوان حافظ نیز دیده مى شود.
گیتا سه راه عمل، علم (معرفت) و عشق را براى نجاتِ (موْكشه)[29] یا دوره گدایى.
اكنون به راه هاى سه گانه اى مى پردازیم كه درگیتا براى نجات انسان مطرح گردیده است.
نویسنده : مصطفی فرهودی
کتابنامه :
1. گیتا، یا سرود خدایان، ترجمه على موحد، شركت سهامى انتشارات خوارزمى، چاپ دوم، 1374.
2. آشتیانى، جلال الدین: عرفان گنوستى سیزم، میستى سیزم، شركت سهامى انتشار، چاپ اول، 1375.
3. شایگان، داریوش: ادیان و مكتبهاى فلسفى هند، انتشارات امیركبیر، چاپ سوم، 1362.
4. ك. م. سن، هندوئیسم، ترجمه ع. پاشایى، انتشارات فكر روز، چاپ دوم، 1375.
5. نائینى، جلال: هند در یك نگاه، انتشارات شیرازه، چاپ اول، 1375.
6. نقوى، سیدعلى محمد: سیرى در اندیشه معاصر هند و دورنماى فلسفى آن، ج1، رایزنى فرهنگى جمهورى اسلامى ایران، دهلى نو.
_. A dictionary of Hinduism. Routledge & Kegan Paul, 1985.
_. The Encyclopedia of Eastern Philosophy and Religon, 1994 Shambhala Publications.
[1]. Sana¨tana-Dharma
[2] . A dictionary of hinduism
[3]. تاریخ تألیف این سروده را از سده پنجم تا میانه سده دوم پیش از میلاد تخمین زده اند; ولى مؤلف آن، همانند مؤلف اوپانیشادها ووداها، تاكنون ناشناخته مانده است.
[4]. Mahabharata
[5]. یكى از مكاتب فلسفى شش گانه هند است كه كپیله (kapila) آن را بنیان گذاشت. این دستگاه كه به یك معنا دوگرا یا دوالیست است، اساس جهان را بر اساس علیت استوار مى داند، به این نحو كه در جهان دو اصل یا دو مفهومْ بنیادى است; یكى پورشه Purusha(خود) یا باشنده هاى جاوید، و پراكریتى Prakriti (ماده ازلى) سرچشمه مادى و فیزیكى طبیعت. بر طبق سانكیه، همه جهان از پركریتى تكامل مى یابد و تحت تاثیر پورشه پركریتى شكفته مى گردد و تاریخ جهان تاریخ این شكفته شدن است (ك. م. سن، هندوئیسم، ترجمه ع. پاشایى، ص101).
[6]. مفهوم یوگا اتحاد و وصل خویش است. به گفته سرى اربیندو، در یك معنا سیر هستى سراسر یوگا است; زیرا انسان را به سوى خدا و در واقع كل آفرینش را به سوى آفریدگار مى برد، اما این روند كُند و آهسته است و یوگا مى تواند آن را تسریع كند (رك: على محمد نقوى، سیرى در اندیشه معاصر هند و دورنماى فلسفى آن، ج1، ص867ـ868).
[7]. یكى از مكاتب فلسفىِ شش گانه هند است. این مكتب معرف تعلیمات اوپه نشیدها است. واژه ویدانته از دو جزء Veda و antaـ درست شده است و روى هم رفته به معناى «ته» و «انتها»ى وداهاست. دو تقسیم اصلى در مكتب ویدانته وجود دارد: یكى كه در نظر خود دوئى را نمى پذیرد (نادوتى یا ادویته Adbaita است)، یعنى جهان بیرونى واقعى نیست و تنها برهمن واقعیت است. چیزهاى بیرونى مطلقاً به جان ما بسته است، و خواب ها كم یا بیش همان آزمون هاى بیدارى است. كل جهان یكسره پندار است و جز برهمن هیچ نیست; و دیگرى كه پذیرنده درجات گوناگون دوئى dvaita است. این گروه در واقع هستى جهان واقعى را نیز مى پذیرد و بدین سان باشنده سومى را معرفى مى كند. البته برهمن یا خداى (ویشنو) تمام، كامل، و برترین واقعیت است، ولى جهان نیز واقعى است. (رك: ك. م. سن، پیشین، ص104 و 208).
[8]. smrti
[9]. shruti; شروتى در آیین هندو به وداهاى چهارگانه، رسائل برهمانا و اوپه نیشدها گفته مى شود و ریشه لغوى این كلمه (sur)است كه معناى آن اشراق، سمع و شنیدن است.
[10]. krishnan¨dha¨Ra; وى را یكى از شارحان آیین هندو بر مى شمارند. وى پیش از آن كه فیلسوفى مستقل باشد شارح فلسفه ویدانته است. از ویژگى هاى او این بود كه به فلسفه غرب آشنایى كامل داشت. او را فیلسوف دین هم مى دانند; چرا كه تلاش هاى فراوانى براى تبیین و توضیح آیین هندو كرده است. (رك: على محمدنقوى، پیشین، ج2، ص912).
[11]. جلال نائینى، هند در یك نگاه، ص413.
[12]. Arjuna
[13]. Krishna
[14]. Zaehner
[15]. سید جلال الدین آشتیانى، عرفان گنوستى سیزم ـ میستى سیزم، ج4، ص239.
[16]. Brؤhmؤn
[17]. A¦tmؤn
[18] . Moksha
[19] . sansa¦ra
[20] . “Moksha”, The Encyclopedia of Eastern Philosophy and Religion.
[21]. رك: گیتا، فصل 6.
[22]. یوج (yuj).
[23]. پاتانجالى سازمان دهنده و تدوینگر یك اندیشه نامدوّن یوگاست كه داراى ریشه كهنى است. وى در قرن دوم قبل از میلاد مى زیست.
[24]. به كسى مى گویند كه اعمال یوگا را انجام مى دهد.
[25]. داریوش شایگان، ادیان و مكتب هاى فلسفى هند، ص295.
[26] . Brahmacarin
[27] . Grihastha
[28] . Vanastha
[29] . Bhiksho
