نجات گیتی از طريق عمل 2

جات از طریق عمل (كرمه یوگا a Yoga¦karm )

رامانوجه^[1] معتقد است كه روش كردار و عمل، بر روش معرفت مقدم است; زیرا روش عمل سرانجام به معرفت خویشتن مى انجامند و هر آن كه به روش معرفت بپیوندد، ناگزیر باید وظایف شرعى و ضرورى خویش را هم انجام دهد. پس از انجام درست این وظایف، انسان به معرفت وروشنایى یقین مى رسد. براى رسیدن به غایت نهایى یا نجات در روش عمل، فاعل باید ویژگى هایى را درنظر بگیرد. در فصل چهارم گیتا آمده است:

دانایان درفهم عمل و ترك آن ناتوان اند و نمى دانند چه باید كرد و چه نباید انجام داد. ولى من، كرشنا، به تو، آرجونا خواهم گفت.

حتى دانایان در حیرانند و نمى دانند كه عمل چیست و ترك عمل كدام است.

اینك من تو را گویم كه عمل چیست تا با دانستن آن از پلیدى ها برهى.

باید دانست كه چه كار را باید كردن؟

و چه كار را نباید كردن؟

و ترك كار چیست؟

شناختن حقیقت عمل سخت و دشوار است.

گیتا در ادامه مى گوید: «كسى كه رهرو منزل یوگا و طالب تصفیه باطن باشد، عملْ یگانه راه اوست». قبل از شناخت ویژگى هاى عمل به اقسام آن در گیتا مى پردازیم:

الف) عملى كه از سر نادانى انجام شود; در فصل هجدهم گیتا آمده است: «عملى كه از نادانى و عدم عاقبت اندیشى به جاى آورده شود، بى آن كه اندازه توانایى شخص یا زیانى كه ازآن به خود شخص یا به دیگران مى رسد موردنظر قرارگیرد، از «تَمَس»^[2] است.

ب) عملى كه به هوس نتیجه یا از روى پندار باشد; در همان فصل آمده است: عملى كه به هوس نتیجه یا از روى پندار یا به تكلّف بسیار انجام شود، از «رَجَس»^[3] است.

ج) عملى كه انجام آن تكلیف آدمى است; در همان فصل آمده است: «عملى كه انجام آن تكلیف آدمى است، اگر بى شائبه دوستى و دشمنى و چشم داشتِ نتیجه و فارغ از هر تعلق انجام شود، از «سَتْوه»^[4] است».

منظور از عمل در طریقه نجات، همین نوع سوم است كه مایه نجات و زمینه نور معرفت در انسان است. عمل زمانى ثمربخش است كه فاعل آن از ثمره آن چشم پوشد و دل در گرو حق بندد و با جانى فارغ از تب و تاب به نبرد با اهریمن درون و برون برخیزد; كه محور همه این امور اخلاص محض است; و باید عارى از آز و خشم باشد كه گیتا سرچشمه همه گناهان را در این دو مى داند. گیتا مى گوید: «یوگى یا انسانى كه مى خواهد به كمال برسد، از این عمل ناگزیر است». در فصل سوم آمده است:

با خوددارى از عمل، به مرحله فارغ از عمل نتوان رسید.

ترك عمل كسى را به كمال نرساند.

در واقع هیچ كس نمى تواند حتى یك دم از پرداختن به كار سرباز زند.

چه، همه كس به مقتضاى خود از عمل ناگزیر باشد.

و آن كه اعضاى خود را از كار بازداشته،

دل به اندیشه درباره اشیا و محسوسات مشغول سازد،

سرگشته مردى ریاكار باشد.

همچنین گیتا براى عمل، شرطى اساسى، مانند دلبسته نبودن به نتیجه آن ذكر مى كند، یعنى كار باید براى رضاى خدا باشد; در غیر این صورت مایه خسران و گرفتارى است. در فصل سوم چنین آمده است: «عمل كه نه براى خشنودى خدا باشد مایه گرفتارى است». در فصل چهارم گیتا آمده است:

او چون به قصد كارى برخیزد،

نه چنان است كه طرحى ریخته یا سودى در نظر گرفته باشد.

عمل او در آتش علم گداخته و پاك شده است.

و دانایان چنین كسى را فرزانه نامند.

كسى كه هوسِ ثمره كار فروگذاشته

و به مقام رضاى مطلق رسیده،

بى نیاز از همه چیز.

او اگرچه مدام در كار است، همواره از كار فارغ است.

سالك این طریق در متن اجتماع به سر مى برد، اما محور اندیشه او كسب رضاى الهى است، بدین معنا كه دلبسته به پیامد و نتیجه آن نباشد و هیچ چشم داشتى به نتیجه خوب و بد آن نداشته باشد و عمل را چون وظیفه مقدس انجام دهد.

1]. رامانوجه حكیم ودانتایى و بانى فلسفه وى شیشته ادوَیته یا «عدم ثنویت تعدیل یافته» است. وى داراى تفسیرى متفاوت با آنچه قائلان ادویته مطرح مى كنند، مى باشد. او معتقد است كه جهان، آتمن، خدا (ایشوره ¦ishvara) از هم متمایزند، گو این كه جدا نیستند. جهان هاى ما و جهان واقعى مثل تن خدا هستند و ایشوره داراى این دو برهمن است. بدین سان، همه چیز در برهمن است اما جان هاى ما همچنان متفاوت از ایشوره اند (رك: ك. م. سن، پیشین، ص105ـ106).