اخلاق جنسی در مصر باستان

زنا با محارم در دربار- اندرون شاهی- ازدواج – وضع زن- مادرشاهی در مصر- مسائل اخلاقی جنسی

رسومات ازدواج در مصر باستان

دولت مصر در بسیاری از چیزها، حتی زنا با محارم، به دولت ناپلئون شباهت داشت. شاه غالباً خواهر و گاهی دختر خود را به همسری خویش اختیار می‌كرد، به این بهانه كه خون خاندان سلطنتی را پاك و پاكیزه نگاه دارد. بدشواری می‌توان گفت كه این عادت از نیروی تناسل شاهان مصر كاسته و آن را ضعیف كرده باشد. آنچه مصریان، پس از تجربة چند هزار ساله، در آن شك نداشتند این بود كه چنین كاری سبب ضعیف شدن نیروی تناسل نمی‌شود؛ به همین جهت، عادت همسری با خواهران از شاه به همة طبقات مردم سرایت كرد؛ در قرن دوم میلادی، دو سوم ساكنان آرسینوئه از این قاعده پیروی می‌كردند. در شعر مصری قدیم كلمات «برادر» و «خواهر» همان معنی «عاشق» و «معشوق» زمان ما را داشته است. فرعون، علاوه بر خواهران خود، زنان دیگری نیز داشته است كه از میان اسیران جنگی برمی‌گزیده یا بزرگان مملكت، یا شاهزادگان بیگانه به او هدیه می‌كرده‌اند. مثلا یكی از اسیران سرزمین نهرینه دختر بزرگ خود را، با سیصد دختر جوان، به عنوان هدیه برای آمنحوتپ سوم فرستاد. پاره‌ای از اعیان مملكت، در این كار، از فرعون تقلید می‌كردند؛ البته هرگز نمی‌توانستند در این باره به درجة شاه برسند. چه ناچار بایستی، در مراعات اصول جاری اخلاقی و سرمایه و درآمد مالی خویش را نیز از نظر دور نداشته باشند.

ولی تودة مردم، مانند همة افراد ملتهای دیگر كه درآمد متوسطی دارند، به یك زن قناعت می‌ورزیدند. ظاهراً چنان به نظر می‌رسد كه زندگی خانوادگی منظم بوده و، از لحاظ اخلاقی و حدود تسلط افراد خانواده، با آنچه در میان ملل متمدن این زمان وجود دارد اختلافی نداشته است. تا زمان سلسله‌هایی كه انحطاط مصر با آن سلسله‌ها آغاز شده، طلاق بندرت اتفاق می‌افتاده است. هرگاه زن زنا می‌داده، شوهر می‌توانسته است، بدون دادن هیچ حقی، او را از خانة خود بیرون كند، ولی اگر جز در این صورت وی را طلاق می‌گفته، ناچار بوده است

قسمت بزرگی از املاك خانواده را به وی واگذارد. وفاداری شوهر نسبت به زن- تا آنجا كه می‌توان دربارة این گونه كارهای محرمانه قضاوت كرد- مانند آنچه در تمدنهای پس از آن زمان دیده می‌شود، كار بسیار دشواری بوده؛ وضع اجتماعی زن، در آن زمان، از وضعی كه زنان بسیاری ازملتها در زمان حاضر دارند، بالاتر بوده است. ماكس مولر در این خصوص می‌گوید: «هیچ ملت كهنه و نویی نیست كه در آن مقام و منزلت زن به پایة مقام و منزلت زنان وادی نیل رسیده باشد.» نقشهایی كه از آن زمانهای باستانی برجای مانده زنان را به صورتی نشان می‌دهد كه آزادانه در میان مردم می‌خورند و می‌آشامند و در كوچه و بازار، بی‌آنكه كسی نگاهبان ایشان باشد یا سلاحی به دست داشته باشند، در پی كارخویش می‌روند و با آزادی كامل به كارهای صنعتی و بازرگانی می‌پردازند.

نظر سایر اقوام به رسومات ازدواج مصریان

سیاحان یونانی، كه عادت داشته‌اند بر زنان سلیطة خود سخت بگیرند، از مشاهدة این آزادی زنان در مصر تعجب كرده و مردان مصری را، كه در تحت تسلط زنان خویش به سر می‌برند، استهزا كرده‌اند. دیودوروس سیسیلی، به صورتی مسخره‌آمیز، این مطلب را نقل می‌كند كه، در درة نیل، یكی از شرایطی كه در قبالة نكاح ذكر می‌شود آن است كه مرد باید از زن خویش اطاعت كند- و این شرطی است كه ذكر آن در قراردادهای زناشویی امریكایی ضرورتی ندارد. زنان مالك می‌شدند و ملك خود را به ارث می‌گذاشتند؛ یكی از اسناد قدیمی تاریخی به این نكته اشاره می‌كند، و آن وصیت‌نامه‌ای است از زمان سلسلة سوم، كه در آن زنی به نام نب- سنت در بارة قسمت شدن زمینهایی كه دارد، برای فرزندانش وصیت كرده است. خشپسوت و كلئوپاترا به تخت سلطنت مصر نشستند و، همان‌گونه كه شاهان حكم می‌كنند و ویران می‌سازند، این دو ملكه نیز به حكم راندن و ویران ساختن پرداختند.

 

با وجود این، گاهی در میان ادبیات قدیم مصر نغمة ریشخندآمیزی دربارة زنان شنیده می‌شود؛ ازاین جمله است آنچه یكی از علمای قدیم اخلاق مصری نوشته و مردان را از زنان برحذر داشته است؛ نوشتة وی چنین است:

از زنی كه از خارج می‌آید و كسی درداخل شهر او را نمی‌شناسد برحذر باش. در آن هنگام كه می‌آید و تو او را نمی‌شناسی به‌ او نگاه مكن. وی همچون گرداب موجود در آب بسیار عمیقی است كه نمی‌توانی ژرفنای آن را اندازه بگیری. زنی كه شوهر وی غایب است، هر روز برای تو نامه‌ای می‌فرستد. اگر كسی مراقب او نباشد، به پای برمی‌خیزد و دام خود را می‌افكند. آه كه چه جنایت زشتی است كه آدمی به حرف وی گوش فرا دارد.

اما آنچه كه بیشتر رنگ مصری دارد، آن است كه پتاح- حوتپ به عنوان نصیحتنامه برای فرزندش نوشته است:

اگر كامیاب شدی و خانة خود را آراستی و از ته دل زنت را دوست داشتی، شكم او را پركن و پشتش را بپوشان… تا زمانی كه او را در اختیار داری دلش را شاد نگاه دار، زیرا كه وی برای كسی كه مالك آن است همچون كشتزار حاصلخیزی است. اگر به مخالفت با او برخیزی، باید بدانی كه این سبب خانه خرابی توست.

و نوشتة پاپیروس بولاق فرزند را، با حكمت و فرزانگی كامل، چنین پند می‌دهد:

هرگز مادرت را فراموش مكن… چه وی مدت درازی تو را چون بار سنگینی در شكم نگاه داشته و، پس از آنكه ماههای تو تمام شده، تو را زاییده. سه سال تمام تو را بر دوش كشیده و پستان به دهانت گذاشته. به تو غذا داده و از پلیدی و ناپاكی تو روی ترش نكرده است. در آن هنگام كه به مكتب می‌رفتی و نوشتن را می‌آموختی، هر روز، از خانه نان و آبجو با خود به نزد آموزگار تو می‌آورد.

شاید این منزلت عالی كه در مصر برای زنان بود از این پیدا شده كه، در آن سرزمین، تسلط زن یا مادرشاهی بر تسلط مرد یا پدرشاهی غالب بوده است.
گواه بر این مطلب آن است كه نه تنها زن در خانه بزرگی كامل داشته، بلكه تمام اراضی كشاورزی به زنان منتقل می‌شد. فلیندرزپتری در این خصوص چنین می‌گوید: «مرد، تا دوره‌های اخیر، هنگام زناشویی، به نفع همسر خود، از تمام املاك و درآمدهای آیندة خود صرف‌نظر می‌كرده است.» سبب زناشویی با خواهر آن نبوده است كه برادر از عشق خواهر بی‌تاب می‌شده، بلكه مردان می‌خواسته‌اند، به این ترتیب، ازمیراث خانواده، كه از مادر به خواهر انتقال می‌یافته، بهره‌برداری كنند، و نمی‌خواسته‌اند كه این ثروت به چنگ بیگانگان بیفتد. باید دانست كه تسلط زن رفته رفته كمتر می‌شد؛ شاید این در نتیجة آداب و عادات تسلط پدر و پدرشاهی بوده است، كه بعد از تسلط هیكسوسها در مصر رواج یافته، و كشور از گوشه‌گیری كشاورزی بیرون آمده و از مرحلة صلح و سلم به مرحلة جنگ استعماری رسیده است. در روزگار بطالسه نفوذ یونانیان به اندازه‌ای شد كه حق طلاق گرفتن، كه از مختصات زن در دوره‌های گذشته بود، از چنگ او خارج شد و از آن پس تنها به دست مرد افتاد.

چیزی كه هست، حتی در این زمان هم، این تغییر تنها شامل طبقات عالیة مملكت می‌شد و عامة مردم مطابق همان عادات قدیمی رفتار می‌كردند. شاید تسلط زن بر امور مخصوص وی سبب آن بوده كه كشتن كودك خیلی به ندرت در مصر اتفاق می‌افتاده است. دیودوروس نقل می‌كند كه از خواص مصریان یكی آن بوده است كه هر طفل كه بدنیا می‌آمده از تربیت و پرستاری كامل برخوردار می‌شده؛ مطابق قانون، اگر پدری فرزندش را می‌كشته، ناچار بایستی سه شب و سه روز تمام بچة مرده را در آغوش خود نگاه دارد. تعداد افراد خانواده‌ها زیاد بود و، چه در كاخها و چه در كوچه‌ها، اطفال فراوان دیده می‌شد؛ بعضی از توانگران چنان بودند كه بسختی می‌توانستند حساب فرزندان خود را نگاه دارند.

تقدم زن بر مرد در خواستگاری و ابراز علاقه در مصر باستان 

حتی در مسئله نامزدی و اظهار عشق و زناشویی حق تقدم با زن بوده است؛ گواه بر این، غزلها و نامه‌های عاشقانة بازمانده از آن زمان است، كه بیشتر از طرف زن به مرد خطاب شده، و زن از مرد می‌خواسته است تا زمان و مكانی برای ملاقات معین كند، یا از او به كمال صراحت، خواستگاری می‌كرده و طالب همسری می‌شده است. در یكی از نامه‌ها چنین آمده است: «ای دوست زیبای من، من خواستار آنم كه همسر تو باشم و كدبانو و صاحب اختیار همة املاك تو شوم.» به همین جهت است كه حجب و حیا، كه البته نباید با وفاداری اشتباه شود، در نزد مصریان فراوان نبوده، و از مسائل جنسی با چنان صراحتی سخن می‌گفته‌اند كه امروز هرگز چنان سخنی نمی‌گوییم؛ معابد خود را با صورتها و نقشهای برجسته‌ای تزیین می‌كرده‌اند كه همة قسمتهای مختلف بدن، با كمال وضوح، در آنها دیده می‌شد؛ برای دلخوشی مردگان خود در قبرها، نوشته‌ها و ادبیات بسیار زشت و زننده‌ای به آنان تقدیم می‌كردند. خونی كه در رگهای ساكنان درة نیل جریان داشت، خون‌گرمی بود؛ به همین جهت دختران درده سالگی آمادة ازدواج می‌شدند، و پسران و دختران، پیش از زناشویی، می‌توانستند آزادانه یكدیگر را ببینند، قیودی اخلاقی در این باب وجود نداشت. گفته شده كه، در دوران بطالسه، یكی از زنان هرجایی توانسته است با پولهایی كه اندوخته بود هرمی بسازد. حتی لواط نیز در مصر طرفدارانی داشته است. دختران رقاص، همچون نظایر خود كه اكنون در ژاپن به سر می‌برند، در مجامع مردان طبقات عالی كشور راه داشتند و انواع وسایل خوشگذارانی و لذت جسمانی را برای حاضران فراهم می‌ساختند؛ این گونه دختران لباسهای شفاف می‌پوشیدند، یا اصلاً لباسی نداشتند و تنها با دستبند و گوشواره و خلخال خود را می‌آراستند. شواهدی در دست است كه بنابر آنها معلوم می‌شود فحشای مذهبی نیز به اندازة محدودی وجود داشته؛ تا اواخر زمان تسلط رومیان، رسم بر آن جاری بوده است كه زیباترین دختران خانواده‌های اشرافی طیوه را برای آمون نذر كنند؛ در آن هنگام كه چنین دختری، به واسطة كبرسن، از خرسند ساختن این خدا ناتوان می‌ماند، وی را با تشریفات و احتراماتی از خدمت بیرون می‌آوردند و به شوهر می‌دادند و، در مجامع عالی كشور، مورد احترام و تكریم فراوان قرار می‌دادند. تمدن و فرهنگ مصری ، برای خود، افكار و تمایلاتی داشت كه البته با آنچه ما داریم تفاوت دارد.

 

منبع :

– ویل دورانت، تاریخ تمدن، جلد اول، مشرق زمین، مصر > اخلاق

– کتابخانه، تاریخ ما > http://ancient.ir/story/east/  &  http://tarikhema.org/story/east