صادق خان زند

کریم خان زند واعراب بنی کعب و فرماندهی صادق خان

بنی کعب  شاخه ای از اعراب بنی خفاجه بودند که در نواحی جنوبی بین النهرین روزگار می گذراندند و از اواخر قرن دهم هجری قمری از جنوب عراق کوچ کرده و در قُبان نزدیک خور موسی سکنی گزیده و پس از چندی به دورق در ساحل رود جراحی رفتند . از زمان مرگ نادر ، شیخ سلیمان رهبر قوم بنی کعب بود. وی تا سال ۱۱۸۱ ه.ق دورق رابصورت شهری حاصلخیز و مترقی درآورد و آنرا فلاحیه نامید . او سپس ناوگان مجهزی را تشکیل داد که از ناوگان قاپودان پاشای بصره سبقت گرفت . نیروی زمینی و دریایی شیخ سلیمان می توانست به نخلستانها و مسیر کاروان رو حمله برده وحتی اروند رود را نیز مسدود سازد. وزمانی که نیروهای کریم خان وعمرپاشا در تعقیب آنها بودند، در بیشه زارها ناپدید شده و بگریزند ویا با رشوه و تطمیع رهایی یابند .

لازم به ذکر است که در آن ایام  والی بغداد وی را از دشمنان خود می دانست و به کریم خان پیامی ارسال داشت بدین مضمون که شیخ سلیمان مدتی است در نواحی مرزمشترک ایران وعثمانی به طرق مختلف ظلم و ستم براهالی منطقه روا داشته است و دست از غارت آنها برنمی دارد . واگر خان زند در صدد سرکوب آن قبیله برآید ، وی مخارج لشگر کشی را تعهد می نماید . بدین ترتیب کریم خان را به اعزام قشون و یورش به منطقه ترغیب نمود . وکیل پس از قبول پیشنهاد عمر پاشا و قول مساعد از او در سال ۱۱۷۸ ه.ق دست به حمله زد . در این بین یک طرح و اتحاد شکل گرفت که براساس آن سربازان و ناوگان عثمانی و کمپانی هند شرقی از اروند رود به قلمرو بنی کعب حمله ور می شدند و قوای زندیه نیز از شمال راه را برآنها می بست . کریم خان خود را به فلاحیه (دورق) رساند لیکن از قوای عمرپاشا خبری نشد . خان زند با تخریب و ویرانی مایملک بنی کعب ، از شیخ سلمان غرامت گرفت و او را به تابعیت خود درآورده و به شیراز مراجعت کرد . پس از چندی کمپانی هند شرقی به اتفاق ترکان به طایفۀ بنی کعب حمله بردند . شیخ سلیمان با ارسال هدایای بسیار برای کریم خان از وی خواست از قبیله اش که تابعیت کریم خان و ایران را داشت ، دفاع کند و ترکان وکمپانی هند شرقی را وادار به خروج از ایران کند . در سال ۱۱۸۱ ه.ق شیخ سلیمان بدرود حیات گفت . وجانشینان او پس از هفت سال که کریم خان بصره را متصرف شد ، با وی همکاری نمودند . خان زند پس از به اطاعت درآوردن شیوخ حاشیۀ خلیج فارس خود را برای نبرد باعثمانی آماده کرد .

ارگ کریم خانی زندیه عکس از میراث فرهنگی فارس

کریم خان تابستان سال ۱۱۸۸ ه.ق سپاهی را جهت اعزام به یصره سامان داد ، لیکن به سبب گرمای هوا پس ازسه ماه سپاهش را به فرماندهی برادرش صادق خان روانۀ آنجا کرد . صادق خان اول محرم سال ۱۱۸۹ ه.ق وارد اهواز شد و بیدرنگ به راه خود ادامه داد تا پانزده روز بعد به رود اروند رسید و فرمان داد بدون توجه به آتشبار توپخانۀ شهر بصره و ناوهای انگلیسی ، پلی از الوار و زنجیر بر روی اروند احداث نمایند . همگام با این عملیات  قایق هایی که بنی کعب و بنی معین به همراه آورده بودند ، تدارکات سپاه  ایران را تأمین می کرد. همچنین صادق خان فرمان داد آن عده از طایفۀ بختیاری که در شنا تبحر داشتند به آن طرف رود رفته و به ساختن پل اقدام نمایند . بدین ترتیب پس ازهیجده روزعملیات احداث پل به پایان رسید . و صادق خان توانست در ماه صفر سال ۱۱۸۹ ه.ق قشون خود را به آنطرف پل انتقال دهد . «تاریخ گیتی گشا : ص۱۸۳به بعد – مجمل التواریخ : ص۳۳۷ به بعد »

دو روز پس از گذشتن از رود اروند ، صادق خان به برج و باروی شهر بصره رسید و آنجا را به محاصره درآورد . او برای اینکه بتواند هرچه زودتر بر بصره مسلط شود ، فرمان داد تا ساختمان قلعه ای در روبروی قلعۀ شهر بنا شود . تا توپهای قلعه کوب بر بالای آن مستقر شود . با آتشبار شدید توپهای مذکور قسمتی ازدیوار قلعۀ بصره تخریب گردید . لیکن مدافعان قلعه شبانه آنجا را مرمت کردند . سپس صادق خان امر کرد که گرداگرد شهر بصره سی و شش سنگر احداث شده تا درپناه آنها جنگجویان زندیه بتوانند ارتباط بصره با بیرون از شهر را بطور کلی قطع نمایند . تا بدون جنگ وخونریزی اهالی بصره را از نظر آذوقه در مضیقه گذاشته و وادار به تسلیم کند و ازسوی دیگر کشتیهای زندیه که از خلیج فارس آمدند ، مسیر رودخانه را تحت کنترل قرار دادند محاصره آنقدربا دقت کامل انجام شد ، که حتی در طول شب هم محاصره شدگان نتوانستند به هیچ آذوقه ای دست پیدا کنند . « تاریخ گیتی گشا : ۱۸۰ تا۱۹۰» اهل بصره امیدوار بودند که با محاصرۀ طولانی مدت  بصره و رسیدن تابستان و وزیدن بادهای خطرناک آن ناحیه همچون باد قوس سپاه ایران محاصره را شکسته و مراجعت کند ، لیکن برخلاف پیش بینی آنها آن سال باد قوس نوزید و باد مطبوع شمالی که هوا رامعتدل می ساخت وزیدن گرفت . بنابراین کماکان محاصره ادامه پیدا کرد . « تاریخ گیتی گشا : ص۱۹۴»

پرچم پادشاهان سلسله زند بعد از کریم خان

اعراب عمان به یاری اهل بصره برخاسته و در سال ۱۱۸۹ ه.ق صد فروند کشتی جنگی و غیر جنگی و تجهیزات سنگین دیگر را بطرف بصره اعزام کردند . صادق خان زند که از حرکت آنها اطلاع یافت به کمک شیخ ناصر ابومهیری ابوشهری حاکم بندر و شیخ برکات و شیخ رئیس بنی کعب زنجیری بسیار قوی  در محل ورودی رود مسدود کرد  و در هر طرف آن سه هزار سرباز مستقر گردید . این دو گروه که مجهز به توپ بودند ، مأمور نگهداری دهانۀ اروند رود شدند . لیکن براثر وزش طوفانی شدید زنجیر موردنظر از هم گسسته شد و خوارج توانستند با ناوگان خود به مسیر ادامه داده و به بصره برسند . نمایندۀ کمپانی هند شرقی ، هنره موره ، پس از آنکه به دسته ای از قایق های تدارکاتی محاصره کنندگان حمله برد و دیواری دفاعی در پایین بصره و اروند رود بوجود آورد ، اما کاری از پیش نبرد و به بوشهر و از آنجا نیز به بمبئی گریخت . همچنین یک ناوگان تدارکاتی عمانی ازسد زندیان گذشت وخود را به بصره رساند .  که موجب تقویت روحیۀ اهالی بصره گردید .  حملۀ روز بعد به آنها نشان داد که کماکان در وضع نامطلوب و ناامیدی قرار دارند . بنابراین امام عمان مصمم شد که از خسارتهای بیشتر جلوگیری کرده و فرمان بازگشت را صادر نمود. از سوی دیگر نیروی کمکی که از بغداد اعزام گردید بدست متحدان شیعۀ صادق خان  یعنی خزعلی ها شکست خورد .

هنگام بهار محاصره زندیان تشدید یافت و مردم شهر دچار قحطی و گرسنگی شدند. فرارهای دسته جمعی و خطر شورش ، سلیمان آقا را واداشت تا در روز بیست وششم صفر تسلیم شود . چهار ماه پس از فتح بصره ، صادق خان  طبق فرمان کریم خان ، حکومت بصره را به علیمحمد خان سپرد و خود بهمراه بزرگان و امرا به شیراز برگشت . « تاریخ گیتی گشا : ص۲۰۰ تا۲۱۱»

افسر دوره زندیه

حکومت صادق خان زند

پس از مرگ کریم خان صادق خان به جهت جانشینی عازم دارالحکومه گردید لیکن با مقاومت زکیخان روبرو گردید وعازم کرمان شد . اما پس از  قتل زکی خان ، صادق خان زند از کرمان عازم شیراز گردید . ابتدا او سلطنت ابوالفتح خان را به رسمیت شناخت ، لیکن پس از چندی به بهانۀ بی کفایتی  ، وی را از سلطنت خلع و در تاریخ نهم شعبان سال ۱۱۹۳ ه.ق خود به جای وی نشست . اما سلطنت بیش از چندماه به او وفا نکرد و علیمرادخان پس از هشت ماه شهر شیراز را به محاصره درآورد و پس از تسخیر شهر صادق خان و همۀ پسران وی را بقتل رساند . البته جعفرخان از این مهلکه جان سالم بدر برد .«تاریخ گیتی گشا : ص۱۴۲ به بعد – مجمل التواریخ : ص ۳۴۷- تاریخ زندیه : ص ۱۹»

علی مرادخان پس از بقتل رساندن صادق خان خود برتخت سلطنت جلوس نموده و پایتخت را از شیراز به اصفهان منتقل کرد . او جهت مقابلۀ با قاجار به مازندران رفت . لیکن به او خبر رسید که جعفرخان در غیبت او فرصت را مغتنم شمرده و به اصفهان تاخته است . علیمرادخان علیرغم توصیۀ پزشکان خود با عجله قصد مراجعت به اصفهان را کرد ، لیکن در روز اول ربیع الثانی سال ۱۱۹۹ ه.ق در مورچه خورت اصفهان ، جان به جان آفرین تسلیم کرد . « مجمل التواریخ : ص۳۴۷ به بعد – تاریخ زندیه : ص ۱۹ تا ۲۳»

منابع :

مجمل التواریخ :ابوالحسن بن امین گلستانه ، به کوشش محمد تقی مدرس رضوی ،تهران ۱۳۴۴شمسی

تاریخ زندیه : نوشتۀ عبدالکریم علیرضا شریف شیرازی

مجمل التواریخ ،میرزا محمدخلیل مرعشی صفوی ، به کوشش عباس اقبال آشتیانی ،تهران ۱۳۲۸ شمسی

کریم خان وزمان او ، پرویز رجبی ، ۱۳۵۱ شمسی

تحقیق و پژوهش : مهدی صبورصادقزاده

ممکن است شما دوست داشته باشید
اشتراک
دنبال کردن
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
مشاهده همه نظرات