مسجد ملک زوزن

معرفی:

مسجد زیبا و منحصر به فرد ملک زوزن با معماری به سبک اسلامی خود ، به مدت 900 سال است که در یک دشت سوزان سرپا ایستاده است و به راحتی هرچه تمام تر می‌تواند چشمان بیننده‌ی هنردوستان و عاشقان گردشگری را به سوی خود جذب می‌کند. کاشی‌های لعابی به رنگ‌های لاجوردی و فیروزه‌ای آن زبان هر فردی را به تحسین می‌گشاید . شوربختانه امروز از این اثر فاخر چیزی جز دو ایوان جدای از هم باقی نمانده است.  پايه هاي اصلي ايوان ها مربعي غول آسا است و قالب آجرهاي به کار رفته در این اثر تاریخی ۲۵ در ۳۵ سانتي متر است؛ اين مسجد يکي از قديمي ترين بناهاي ايراني است که در تزئين نماي خارجي آن از کاشي هايي دو رنگ بهره گرفته شده است.

مسجدملک زوزن مربوط به سدهٔ ۷ ه.ق است و در شهرستان خواف، بخش جلگه زوزن ـ روستای متروکه واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۰ بهمن ۱۳۱۸ با شمارهٔ ثبت ۳۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

معرفی شهر زوزن

زوزن، شهری در چهل فرسنگی نیشابور خراسان که مرکز ولایت زوزن بوده‌است. در نزدیکی این شهر، آتشکده‌ای وجود داشته‌است که بعضی علت نام‌گذاری شهر را به آن آتشکده مرتبط می‌دانند. روستای زوزن از توابع بخش جلگه زوزن در شهرستان خواف استان خراسان رضوی ایران میراث‌دار شهر زوزن قدیم است.

مسجد ملک زوزن با قامتی سربرافراشته در کویری‌ترین نقطه زمین یعنی شهرستان خواف قرار گرفته و مساحت فعلي آن بالغ بر ۱۰۰۰ مترمربع است. ليکن از نماهاي جانبي متصل به ديواره‌هاي بيروني مسجد که هنوز باقي مانده، پيداست که بيوتات و شبستان‌هاي مسجد در جهات شمال و جنوب بيش از وضعيت فعلي گسترده بوده است. مسجد ملک زوزن در ۶۶ کیلومتری جنوب غربی خواف واقع بوده و تنها بنای آجری بر جای مانده از بقایای شهر تاریخی زوزن و یادمانی ارزشمند از شکوه و عظمت این منطقه است.

 

این مسجد دومین مسجد تاریخ‌دار دوره خوارزمشاهیان است که به استناد کتیبه موجود در سال ۶۱۵ ه.ق و یک سال پس از آن در حال ساخت بوده است. آنچه در حال حاضر از معماری بنا باقی مانده، دو ایوان کوچک و بزرگ مقابل هم در اضلاع شرقی غربی است که هسته بنای عظیمی بوده که برخی معتقدند به عنوان مسجد-مدرسه بنیان شده و به دلیل حملات سپاهیان مغول در ۶۱۷ ه.ق کار بنای آن نیمه تمام رها شده است. این که آیا این بنای تاریخی مسجد- مدرسه بوده را شیلر با تحقیقاتی که انجام داده و بر اساس کتیبه‌ای که یافته مطرح کرده که برخی آن را رد کرده‌اند.

 

در شبستان غربی این مسجد، پلکاني وجود دارد که به طور مارپيچي بر حول استوانه‌اي از آجر مي‌چرخيده و موذن را به گلدسته‌ها مي‌رسانده است؛ پلکان زاويه راست در زلزله‌هاي اخير به کلي متلاشي شده و هم اکنون قامت از هم پاشيده آن در پشت شبستان ديده مي‌شود که مربوط به زمان بازديد محمدرضا خسروي بوده که در حال حاضر مرمت و احيا شده است. اما پلکان سمت چپ همچنان تا فرق بنای باقی مانده از مناره باقی است. در قسمت غربی ایوان قبری وجود دارد که گفته می‌شود متعلق به پسر ملک زوزن است. یکی از شبستان‌ها به محراب مسجد منتهی می‌شود، محرابی که به تازگی بر اثر حفاری از زیر آوار بیرون آمده است. حاشیه‌های این محراب مزین به آیاتی از قرآن است.

اين مسجد يکي از قديمي ترين بناهاي ايراني است که در تزيين نماي خارجي آن از کاشي هايي دو رنگ استفاده شده و بنا به دلايلي برخی از محققان اين مسجد را متعلق به کاخ ملک زوزن می دانند؛ “قوام الدين مويد الملک ابوبکر علي الزوزني يکي از رجال نامدار دوران سلطنت خوارزمشاه است، علاء الدين محمد بن تکش که از ۵۹۶ تا ۶۱۷ هجري قمري سلطنت کرده بود هنگامي که ايالت کرمان به نام خوارزمشاه فتح شد ملک زوزن حکمران آن جا شد و چند سال بعد درگذشت، او در زوزن يک قصر باشکوه بنا کرد.

 

جنب مسجد ملک، موزه‌ای است كه در آن بخشی از محراب مكشوفه از ضلع شمالی قبله سفال‌های مكشوفه از گمانه‌زنی حريم شهر تاريخی زوزن در سال ۱۳۸۵ به قدمت قرن ۶ تا ۷ هجری، بخشی از گچ‌بری تزيينی مكشوفه از فضای پشت محراب، آجرهای تزئينی مكشوفه از اطراف ايوان قبل، تنپوشه‌های سفالين مكشوفه از باغات داخل شهر تاريخی زوزن و كاشی‌های به دست آمده از كاووش‌های باستانی ضلع شمالی ايوان قبله، نگهداری می‌شود.

امروز از مسجد ملک زوزن جز دو ايوان از هم گسسته چيزي باقي نمانده، پايه هاي اصلي ايوان ها مربعي غول آسا است. ضخامت دو ایوان ۶ در۶ متر و فاصله آنها از همدیگر ۴۵ متر و ارتفاع باقی مانده آن بیش از ۱۸ متر است که در طول تاریخ به علت جنگ های داخلی و بی توجهی دولتهای وقت و حوادث طبیعی دچارتخریب شده بطوریکه کتیبه های مسجد غیر از یک کتیبه غالبا ازبین رفته اند. قالب آجرهاي به کار رفته در این اثر تاریخی ۲۵ در ۳۵ سانتي متر است اما رگه هاي ديگري از آجر که براي شکل دادن به کتيبه ها و سايبان از آنها استفاده شده قالبي حدود نيم متر در نيم متر دارد. این بنای باشکوه منظره اي از بلندترين و عظيم ترين ايوانهای استان خراسان رضوي را به نمايش گذاشته است.

نوع معماری و ساخت مسجد ملک زوزن باعث شد که سه نظریه درباره این بنا مطرح شود: به عقیده آندره گدار این بنا مسجد بوده، وجود کتیبه هایی با آیات قرآنی که نمای ایوان غربی به آن مزین شده است (سوره مومنون) بر لزوم خضوع و خشوع مومنان هنگام نماز تاکید می نماید، این خود موید نظریه گدار است، همچنین گدار وجود محراب در ایوان غربی و اظهارات ساکنین محل را دلیل دیگری بر مسجد بودن بنا می داند. از سوی دیگر برخی محققان مثل بلر معتقد هستند که این بنا یک مدرسه است و دلیل اثبات نظریه خود را وجود کتیبه ای در ایوان غربی و مقایسه آن با متن کتیبه های چهار مدرسه در کشور سوریه می دانند، اما شهریار عدل که تحقیقات زیادی را در این بنا انجام داده است هم نظریه بلر و هم نظریه گدار را قبول دارد. او معتقد است که زوزن شهری کم جمعیت اما مردمانی دانشمند و عالم داشته، بنابر این بنایی به این بزرگی نمی تواند فقط برای نماز و مراسم مذهبی کاربرد داشته باشد. یعنی در عین حال که مکان عبادت بوده ، مکان فراگیری علم و دانش نیز بوده است. از اینرو معتقد است که بنای مذکور احتمالا مسجد- مدرسه بوده است. همچنین محقق هنرهای اسلامی از کشور ایتالیا آجرکاری مسجد ملک زوزن خواف را زیباترین آجرکاری جهان میداند و معتقد است که بقایای به جای مانده از کتیبه های آجری موجود در این مسجد و همچنین محراب زیبایی که در مجاورت مسجد ملک قرار دارد از زیباترین آثار دوره سلجوقیان است.

مسیر دسترسی

این مسجد در ۶۵ کیلومتری جنوب غرب شهر خواف، در شهر زوزن و در فاصله تقریبی ۲ کیلومتری از جاده اصلی واقع شده است.

مکانهای تاریخی نزدیک مسجد

در فاصله حدود صد متری مسجد، تپه نسبتا بزرگی به ارتفاع حدود پنجاه متر وجود دارد. این محوطه احتمالا کاخ اداری بوده است و حدود سه یا چهار طبقه داشته است. ((حمدالله مستوفی)) در ((نزهه القلوب)) از آن به عنوان ((کاخ عالی)) یاد کرده و به احتمال قوی تنها کاخ عالی دیار خراسان بوده است.

دیگر مکانهای گردشگری خواف

کوشک سلامی، مدرسه غیاثیه خرگرد، آسبادهای نشتیفان و مسجد ملک زوزن از مهم ترین آثار تاریخی و بناهای به جا مانده فرهنگی و تاریخی شهرستان خواف هستند.

ویدئوی معرفی مسجد ملک زوزن 

 

 

منابع:

1- قامت مسجد “ملک زوزن” در غربت کویر سربرافراشت/ اثر تاریخی عهد خوارزمشاهیان روی ریل یونسکو – خبرگزاری مهر

2- مسجد ملک زوزن خواف – تریپ یار

3- مسجد ملک زوزن، نگین معماری تاریخی در شهرستان خواف – کجارو

4- مسجد ملک زوزن- ویکی‌پدیا

5-  شهر زوزن- ویکی‌پدیا