كتاب مقدس ؛ عهد قدیم و جدید

كتاب مقدس عنوان مجموعه اى از نوشته هاى كوچك و بزرگ است كه مسیحیان همه آنها را و یهودیان بخشى از آنها را كتاب آسمانى خود مى دانند. عنوان معروف این كتاب در زبان انگلیسى و بیشتر زبانهاى اروپایى Bible و یا هم خانواده آن است كه از كلمه یونانى Biblia، به معناى «كتابها»، گرفته شده است. عنوان دیگر این كتاب در این زبانها Scripture است كه ریشه لاتینى دارد و به معناى «نوشته» است.

در زبانهاى فارسى و عربى عنوان عهدین نیز براى این كتاب به كار مى رود. این عنوان به این اعتقاد مسیحیان اشاره دارد كه خدا دو عهد و پیمان (Testament) با انسان بسته است: یكى «عهد قدیم» (Old Testament)، كه در آن خدا از انسان پیمان گرفته است كه بر شریعت الهى گردن نهد و آن را انجام دهد. این عهد و پیمان، كه نماد آن ختنه كردن است، ابتدا با حضرت ابراهیم(ع) بسته شده و سپس در زمان حضرت موسى(ع) تجدید و تحكیم شده است. با ظهور حضرت عیسى(ع) دوران این عهد و پیمان پایان یافته و خدا عهد دیگرى با انسان بسته است. این «عهد جدید» (New Testament) پیمان بر سر محبت خدا و عیسى مسیح است. بنابراین مسیحیان به دو دوره و عصر قائلند: یكى دوره «عهد قدیم» و دیگرى دوره «عهد جدید». آنها متناظر با این تقسیم، كتابهاى مربوط به دوره اول را عهد قدیم و كتابهاى مربوط به دوره دوم را عهد جدید مى خوانند و هر دو قسمت را مقدس و معتبر مى شمارند^[1]. اما یهودیان معتقدند كه خدا تنها یك پیمان با انسان بسته و آن همان پیمان «شریعت» است. بر این اساس آنها تنها بخش عهد قدیم را، كه «عهد» مى نامند، قبول دارند.

الف) عهد قدیم

عهد قدیم، كه تنها بخش مورد اعتقاد یهودیان و قسمتى از كتاب مسیحیان است، حدود سه چهارم كتاب مقدس را در بر مى گیرد. این مجموعه، كه گفته مى شود در طى قرنها و به دست نویسندگان مختلف نگاشته شده، در برگیرنده مطالب متنوعى از قبیل تاریخ، شریعت، حكمت، مناجات، شعر و پیشگویى است. بیشتر كتابهاى این بخش به زبان عبرى و اندكى از آن به زبان كلدانى نوشته شده است^[2]. این مجموعه مشتمل بر 39 كتاب است (البته، همان طور كه بیان خواهد شد، به اعتقاد دو فرقه مسیحى كاتولیك و ارتدكس، عهد قدیم مشتمل بر 46 كتاب است).

تقسیم بندى عهد قدیم

این مجموعه را، با توجه به موضوع كتابهاى مختلف آن، به چند صورت مى توان تقسیم كرد.

یهودیان عهد قدیم را به سه بخش تقسیم مى كنند:

style=”font-size: x-small;”> 1. تورات;

style=”font-size: x-small;”> 2. نبییم یا انبیا;

style=”font-size: x-small;”> 3.كتوبیم یا مكتوبات.

style=”font-size: x-small;”>تورات، كه كلمه اى عبرى و به معناى قانون است، نام اولین قسمت عهد قدیم است كه به عقیده اكثر یهودیان و مسیحیان سنت گرا به حضرت موسى وحى شده و به دست او نوشته شده است (برخى از دانشمندان قدیم و جدید یهودى و مسیحى، مانند ابن عزرا و اسپینوزا، از درون خود تورات ادله زیادى آورده اند كه این كتاب باید چند قرن پس از حضرت موسى و به دست فرد دیگرى نگاشته شده باشد).^[3]style=”font-size: x-small;”> این بخش مشتمل بر پنج سفر است كه عبارتند از:

1. سِفر پیدایش;

2. سِفر خروج;

3. سِفر لاویان;

4. سِفر اعداد;

5. سِفر تثنیه.

در بخش انبیا كتابهاى انبیاى بنى اسرائیل گرد آمده است. كتاب یوشع، داوران، كتاب اول و دوم سموئیل، كتاب اول و دوم پادشاهان، اِشَعْیا، ارمیا، حزْقیال و دوازده كتاب كوچك، كه به خاطر حجم كم، كتب انبیاى كوچك خوانده مى شوند، یعنى هوشع، یوئیل، عاموس، عوبدیا، یونس، میكاه، ناحوم، حَبَقّوق، صفنیا، حجّى، زكریاو ملاكى، از كتابهاى این بخش اند.

بخش مكتوبات، كتابهاى اول و دوم تواریخ ایام، كتابهاى عزرا، نَحَمْیا، استر، روت، مزامیر، امثال سلیمان، ایوب، مراثىِ ارمیا، جامعه، غزل غزلهاى سلیمان و دانیال را شامل مى شود.

از جنبه اى دیگر نیز این مجموعه به سه بخش تقسیم مى شود:

1. تاریخ;

2. حكمت، مناجات و شعر;

style=”font-size: x-small;”>3. پیشگوییهاى انبیا.

بخش اول، كه مشتمل بر هفده كتاب و شامل تورات تا كتاب اِستر است، از خلقت جهان و انسان آغاز مى شود و تاریخ بنى اسرائیل را تا حدود قرن پنجم قبل از میلاد ادامه مى دهد. هرچند در این بخش مطالب متنوعى از قبیل شریعت و اخلاق هم وجود دارد، اما از آنجا كه بخش عمده آن تاریخ است، آن را بخش تاریخى نامیده اند.

style=”font-size: x-small;”>بخش دوم، پنج كتابِ ایوب، مزامیر، امثال سلیمان، جامعه سلیمان و غزل غزلهاى سلیمان را در برمى گیرد. این مجموعه مشتمل بر كلمات حكیمانه، مناجاتها و اشعار و سروده هایى است كه گاهى شاد و گاهى غمناكند; گاهى از روى شور و اشتیاق و گاهى با دلسردى و از روى بدبینى گفته شده اند.

style=”font-size: x-small;”>بخش سوم شامل هفده كتاب است و از كتاب اِشَعْیا تا ملاكى را در بردارد. در این قسمت انبیاى بنى اسرائیل قوم خود را هشدار داده، از گناهان بر حذر داشته و آینده اسفناك یا خوشایند آنها را پیشگویى كرده اند.

style=”font-size: x-small;”>

style=”font-size: x-small;”>نگاهى به محتواى كتابهاى عهد قدیم

style=”font-size: x-small;”>گفتیم كه عهد قدیم شامل 39 كتاب كوچك و بزرگ است. اینك به مطالب و محتواى هر یك از آنها اشاره مى كنیم:

style=”font-size: x-small;”>1. سفر پیدایش

در این كتاب از چگونگى خلقت جهان و انسان صحبت شده است. خدا انسان را پس از خلقت در محیطى زیبا و آرام و پر از نعمت قرار مى دهد. انسان گناه مى كند و از آن دنیاى آرمانى رانده و به زمین آورده مى شود. این آغاز تاریخ بشر بر روى زمین است كه با اولین بشر یعنى آدم و همسر او حوا شروع مى شود. ماجراهاى فرزندان آدم تا حضرت نوح و سپس تا حضرت ابراهیم و فرزندان او و حضرت یعقوب و یوسف و مهاجرت فرزندان یعقوب (بنى اسرائیل) به مصر و استقرار در آن مكان، به صورت پیوسته و داستانوار در سفر پیدایش آمده است. داستان این كتاب با مرگ یوسف در مصر خاتمه مى یابد.

2. سفر خروج

این كتاب دنباله ماجراهاى بنى اسرائیل را بیان مى كند. بین پایان سفر پیدایش و آغاز سفر خروج چند سده فاصله است. ماجرا در این سفر از آنجا آغاز شده است كه نظام حكومتى مصر عوض شده و حكومت جدید، بنى اسرائیل را تحت فشار و شكنجه قرار داده است. موسى(ع) ظهور مى كند و بنى اسرائیل را نجات مى دهد. بنى اسرائیل در اثر گناه و نافرمانى به مدت چهل سال در بیابان سرگردان مى شوند. در این مدت حضرت موسى احكامى را براى قوم خود مى آورد. ده فرمان^[4] در این مقطع آمده است.

3. سفر لاویان

این كتاب نام خود را از یكى از اسباط بنى اسرائیل، یعنى سبط^[5] لاوى، گرفته است. كاهنان بنى اسرائیل همه از این سبط بودند و چون این كتاب بیشتر درباره احكام كهانت و وظایف كاهنان سخن گفته، به این نام نامیده شده است. احكام دیگرى از قبیل احكام خوردنیهاى پاك و ناپاك و حلال و حرام و نیز احكام روز سبت (شنبه) در این كتاب آمده است.

4. سفر اعداد

این كتاب ماجراهاى قوم را در دوره سرگردانى در بیابان بیان مى كند. قوم پس از اینكه از ساكنان سرزمین موعود مى ترسند و از جنگ سر باز مى زنند، سرگردان و آواره مى شوند. این كتاب آمار دقیقى از تعداد جمعیت اسباط بنى اسرائیل ارائه مى دهد. همچنین در آن، احكام و دستورات فقهى متعددى آمده است.

5. سفر تثنیه

كلمه تثنیه به معناى تكرار است. از این رو این كتاب به این نام خوانده شده است كه احكام و دستورات كتابهاى دیگر دوباره در آن تكرار شده اند. ماجراى این كتاب از پایان دوره سرگردانى و زمانى كه بنى اسرائیل كنار رود اردن و مرز سرزمین موعود رسیده اند، آغاز مى شود. در این مكان است كه حضرت موسى(ع) احكام را براى قوم یادآورى و جانشین خود را تعیین مى كند. در پایان این كتاب، وفات حضرت موسى و عزادارى بنى اسرائیل براى او آمده است.

6. صحیفه یوشع

یوشع جانشین حضرت موسى است و، به گفته تورات، حضرت موسى او را انتخاب كرد و به مردم دستور داد براى ورود به سرزمین موعود او را اطاعت كنند. این كتاب جنگهاى بنى اسرائیل با كنعانیان و فتح و پیروزى بنى اسرائیل و تقسیم زمین بین اسباط بنى اسرائیل را بیان مى كند. در این كتاب حضرت یوشع بنى اسرائیل را به اطاعت از خدا و فرمانهاى او فرا مى خواند.

7. سفر داوران

پس از حضرت یوشع یك دوره 350 ساله بر بنى اسرائیل گذشته است كه به دوره داوران (یا قضات) معروف است. بنى اسرائیل در این دوره دست از خدا برمى دارند و به گناه روى مى آورند. اسباط با همدیگر نزاع مى كنند و از دشمنان غافل مى شوند. افراد قوم گاهى مورد تاخت و تاز دشمنان قرار مى گیرند و چون به درگاه خدا روى مى آورند، خدا داورانى را براى آنها مى فرستد. ماجراهاى این دوره و نیز داستان دوازده داور، كه خدا براى بنى اسرائیل فرستاده، در این كتاب آمده است.

8. كتاب روت

روت نام زنى از جده هاى حضرت داود است. او در دوره داوران از سرزمین موآب وارد بنى اسرائیل مى شود. سرگذشت او را كتاب كوچك روت بیان مى كند.

9. كتاب اول سموئیل

سموئیل نبى، آخرین داور بنى اسرائیل است. در این زمان بنى اسرائیل از سموئیل مى خواهند كه براى آنها پادشاهى تعیین كند و او شائول را برمى گزیند. به گفته این كتاب، شائول در ابتدا خوب عمل مى كند ولى كم كم از خدا دور مى شود. سموئیل از طرف خدا مأمور مى شود كه حضرت داود را به جاى او برگزیند. در این ضمن، داود به خاطر شجاعتهایش در جنگ با دشمنان، در بین مردم محبوبیت زیادى پیدا مى كند، بگونه اى كه شائول به او حسد مىورزد و تصمیم به قتل او مى گیرد. داود فرار مى كند و شائول در جنگى كه با فلسطینیان رخ مى دهد كشته مى شود.

10. كتاب دوم سموئیل

این كتاب سرگذشت حضرت داود را پس از شائول بیان مى كند. با كشته شدن شائول، حضرت داود دشمنان را شكست مى دهد و به حكومت مى رسد. در زمان او كشور بنى اسرائیل قدرتمند مى شود و تمام دشمنان از بین مى روند. این كتاب گناهانى به حضرت داود نسبت مى دهد.

11. كتاب اول پادشاهان

چون داود به سن پیرى مى رسد، فرزندش سلیمان را به جانشینى خود برمى گزیند. حضرت سلیمان پس از وفات پدر اقتدار حكومت او را به اوج مى رساند و باقیمانده دشمنان او را نابود مى كند. او ساختمان خانه خدا را، كه حضرت داود طرح ریزى كرده بود، به پایان مى رساند. به گفته این كتاب حضرت سلیمان در پایان به گناه روى مى آورد و از خدا دور مى شود و به همین حالت از دنیا مى رود. پس از او بین بنى اسرائیل نزاع در مى گیرد و ده سبط شمالى از افسرى شورشى به نام یَرُبعام پیروى مى كنند و در شمال، كشور اسرائیل را تشكیل مى دهند. تنها دو سبط، با رحُبْعام، فرزند و جانشین حضرت سلیمان، باقى مى مانند كه كشور یهودا را در جنوب به وجود مى آورند. سرگذشت این دو كشور و جانشینان این دو تن، در ادامه كتاب یاد شده آمده است.

12. كتاب دوم پادشاهان

در این كتاب، دنباله تاریخ این دو كشور و پادشاهانى كه در آنها به حكومت رسیدند، بتفصیل آمده است. آشوریان به حكومت شمالى حمله مى كنند و ده سبط شمالى از بین مى روند. كشور جنوبى نیز مورد حمله نبوكد نصر (بُخْتُنصَّر)، پادشاه بابل، قرار مى گیرد. وى معبد سلیمان را ویران مى كند و بنى اسرائیل را به بابل مى برد.

13. كتاب اول تواریخ ایام

این كتاب، تكرار تاریخ بنى اسرائیل از دیدگاهى دیگر است كه در آغاز، نسل انسانها را از آدم تا داود مى شمارد و بعد به تاریخ بنى اسرائیل مى پردازد. گرایش این كتاب به سوى تاریخ معبد و احكام مربوط به آن است. كتاب اول تواریخ ایام با طرح ریزى معبد توسط حضرت داود و وفات آن حضرت پایان مى یابد.

14. كتاب دوم تواریخ ایام

این كتاب دنباله كتاب اول تواریخ ایام است كه به ماجراى حضرت سلیمان و ساخته شدن معبد و نیز ماجراى ملكه سبا و آمدن او نزد سلیمان مى پردازد. در این كتاب نیز گناهانى به حضرت سلیمان نسبت داده شده است. كتاب مزبور، پس از وفات حضرت سلیمان و تقسیم كشور بنى اسرائیل، بیشتر به ماجراهاى كشور جنوبى مى پردازد و تا تخریب معبد و تبعید قوم به بابل ادامه مى یابد.

style=”font-size: x-small;”> 15. كتاب عزرا

كتاب عزرا به پایان یافتن اسارت بنى اسرائیل به دست كورش و بازگشت آنان به وطن خویش مى پردازد. بنى اسرائیل پس از بازگشت، اقدام به بازسازى معبد مى كنند و در این راه با مشكلاتى رو به رو مى شوند، ولى سرانجام موفق مى شوند كه این كار را به پایان برند. مدتى پس از بازسازى معبد، عزرا با عده اى از بنى اسرائیل از بابل به اورشلیم مى رود و مى بیند كه قوم به گناه افتاده است. پس كمر به هدایت قوم مى بندد.

16. كتاب نَحَمیا

ماجراى بازگشت نَحَمیا به اورشلیم به عنوان نماینده پادشاه ایران براى رسیدگى به اوضاع كشور یهودا و خدماتى كه او به عنوان حاكم این سرزمین انجام مى دهد، بازسازى حصار اورشلیم و خوانده شدن تورات توسط عزرا و اعتراف بنى اسرائیل به گناهان خود، موضوعاتى اند كه در این كتاب مطرح شده اند.

17. كتاب اِسْتَر

این كتاب داستان دختر یتیم یهودى به نام «اِسْتَر» را بیان مى كند كه به همسرى خشایار شاه درمى آید و دین خود را مخفى مى كند. هنگامى كه وزیر خشایار او را تحریك مى كند كه حكم به قتل عام یهودیان دهد، استر دین خود را آشكار مى كند و پادشاه وزیر را اعدام مى كند.

18. كتاب ایوب

این كتاب داستان زندگى ایوب و بلایا و مصیبتهایى را كه بر او وارد شده، بیان مى كند. پس از اینكه ایوب همه چیز خود را از دست مى دهد، كسانى نزد او مى آیند و علت این مصیبتها را گناهكارى ایوب مى شمارند. او این را رد مى كند. وى علت این بلاها را نمى داند تا اینكه خدا بر او ظاهر مى شود و عظمت خود را یادآورى مى كند. ایوب توبه مى كند و خدا نعمتهایى بیش از قبل به او مى دهد.

19. كتاب مزامیر

كتاب مزامیر یا زبور داود، مجموعه اى از شعر و سرود درباره نیایش، پرستش و توكل بر خدا است. این كتاب مشتمل بر 150 سرود است كه حدود نیمى از آن منسوب به حضرت داود و بقیه منسوب به دیگران است.

20. كتاب امثال

این كتاب كه عمده آن منسوب به حضرت سلیمان است، بر اهمیت دانش تاكید مى كند و خداترسى را كلید دانش مى شمرد; خوار شمردن حكمت و ادب را حماقت مى داند و به جوانان موعظه مى كند كه نصایح و تعالیم پدر و مادر را بپذیرند. این كتاب خردمندانه زیستن را به انسان مى آموزد.

21. كتاب جامعه

این كتاب را، كه به حضرت سلیمان منسوب است، مى توان یك فلسفه بدبینانه قلمداد كرد. نویسنده آن بین ایمان و شك، امید و یأس، لذت و رنج، مفهوم زندگى و پوچى در نوسان است. او به انسانى كه به سوى آینده اى ناشناخته گام برمى دارد، سفارش مى كند كه از زمان حاضر لذت ببرد. نویسنده این كتاب همه چیز را پوچ مى داند، زیرا شر و بدى و، بالاتر از همه، مرگ سایه خود را بر همه چیز افكنده است. او در پایان به انسان توصیه مى كند كه از خدا بترسد و احكام او را پاس دارد.

22. غزل غزلهاى سلیمان

این كتاب كه مجموعه اى از اشعار عاشقانه است، به حضرت سلیمان منسوب است. هرچند ظاهر این اشعار اشاره به عشق دنیوى دارد، اما مى تواند به عنوان كنایه و مجاز تلقى شود.

23. كتاب اِشَعْیاء

این كتاب، بیشتر، گناه و پیامدهاى آن را به قوم اسرائیل هشدار مى دهد و آنان را سرزنش مى كند. همچنین در این كتاب ظهور مسیح و نتایج آن پیشگویى شده است.

24. كتاب اِرمیا

ارمیا در این كتاب چگونگى رسیدن خود را به نبوت و این را كه مردم زیر بار او نمى روند، توضیح مى دهد. او به بنى اسرائیل به خاطر گناهانشان هشدار داده و از مجازات بیم مى دهد. البته گاهى هم در این كتاب از آینده نیكوى اورشلیم سخن به میان آمده است.

25. مراثى ارمیا

این كتاب را ارمیاى نبى، پس از ویرانى اورشلیم و اسارت قوم نوشته و مصایب و گرفتاریهاى آنان را بیان مى كند و از غم و درد هموطنانش شكوه مى كند; اما این بلاها و مصایب را به خاطر گناه قوم مى داند.

26. كتاب حزقیال نبى

حزقیال نبى كه با بنى اسرائیل به تبعید رفته است، در بابل قوم را دلدارى مى دهد و پیشگویى مى كند كه آنان به زودى به وطن خود باز مى گردند. او اختیار و آزادى انسانها را گوشزد مى كند و مى گوید: اگر راه صحیح را انتخاب نكنند، باید منتظر عواقب آن باشند.

27. كتاب دانیال نبى

هنگامى كه پادشاه بابل به كشور یهودا حمله كرد، دانیال پسر جوانى بود. وى همراه قوم به بابل آورده شد. در بابل او به دربار نبوكدنصر راه مى یابد و خوابهاى پادشاه را تعبیر مى كند. بخشى از این كتاب به شرح زندگى دانیال و بخشى دیگر به رؤیاهاى او درباره آینده و حوادثى كه قبل از آمدن ملكوت خدا رخ مى دهد و نیز چگونگى ملكوت خدا اختصاص دارد.

28. كتاب هوشع

هوشع در كشور شمالى، پیش از سقوط آن، زندگى مى كرد. پیامها و اندرزهایى كه خدا به واسطه این پیامبر به مردم و حاكمان كشور شمالى (اسرائیل) فرستاده است، در این كتاب آمده است. همچنین بخشى از آن به زندگى هوشع اختصاص دارد.

29. كتاب یوئیل

یوئیل مردم كشور جنوبى (یهودا) را انذار مى دهد و به آنها مى گوید، خدا بر آنان به خاطر گناهانشان بلا نازل مى كند. او مردم را از روز داورى مى ترساند و از آنها مى خواهد كه توبه كنند.

30. كتاب عاموس

این پیامبر از طرف خدا مأمور به انذار مردم سرزمین شمالى مى شود. در این زمان مردم اسرائیل به ثروتى رسیده، در گناه و ظلم و فساد غرق شده اند. عاموس آنها را به راه راست دعوت مى كند و از روز داورى مى ترساند.

31. كتاب عوبدیا

این كتاب درباره قوم ادوم كه از نسل عیسو، برادر یعقوب، بودند و با اسرائیل مى جنگیدند، سخن مى گوید. عوبدیا در این كتاب از نابودى ادومى ها به دست خدا خبر مى دهد.

32. كتاب یونس

در این كتاب خدا به یونس دستور مى دهد كه به سوى نینوا پایتخت كشور آشور برود و مردم آنجا را به سوى خدا فرا بخواند. اما چون مردم آن سرزمین دشمن بنى اسرائیل بودند، یونس مجازات آنها را از خدا خواست و آنها را ترك كرد و به سمت دیگرى رفت. در راه در دریا ماجراهایى براى وى رخ مى دهد كه موجب توبه او مى شود. او سپس به نینوا برمى گردد و مردم را به خدا دعوت مى كند.

33. كتاب میكاه

این كتاب قبل از اشغال دو كشور شمالى و جنوبى نوشته شده است و در آن، میكاه نبى، بنى اسرائیل را از گناه باز مى دارد و تخریب هر دو كشور را پیشگویى مى كند. او قوم را ترغیب به توبه و بازگشت مى كند. همچنین آمدن مسیح را پیشگویى مى كند.

34. كتاب ناحوم

در این كتاب از قدرت و مهربانى خدا سخن رفته است. و سقوط كشور آشور و نینوا، پایتخت آن، در حالى كه در فسق و فجور افتاده، پیشگویى شده است.

35. كتاب حَبَقُّوق

حَبَقُّوق در این كتاب مردم را به ترك گناه و توبه دعوت مى كند و از مجازات آنها و حمله بابلیها خبر مى دهد. او با وجود مشكلات زیاد، هیچ گاه از خدا دست برنمى دارد و در سرودى نشان مى دهد كه در هر حال اعتمادش به خداست.

36. كتاب صَفَنْیا

در این كتاب صَفَنْیا قوم را بیم مى دهد و مى گوید خدا هر قومى را كه گناه كند، مجازات مى كند. او همچنین از شكوه و عظمت اسرائیل كه خدا به آن باز خواهد گرداند، سخن مى گوید.

37. كتاب حجّى

این كتاب مربوط به زمانى است كه قوم از اسارت بازگشته و به بازسازى خانه خدا پرداخته اند. چون در كار بازسازى سستى پیش مى آید حجّى از طرف خدا دستور مى آورد كه كار را به پایان برسانند.

38. كتاب زكریا

زكریاى نبى كه معاصر حجّى است، در این كتاب مردم را به بازسازى خانه خدا تشویق مى كند. او همچنین از آمدن مسیح موعود خبر مى دهد.

39. كتاب ملاكى

ملاكى در زمانى زندگى مى كند كه خانه خدا بازسازى شده است، ولى كاهنان وظایف خود را در قبال آن انجام نمى دهند و مردم به گناه افتاده اند. او كاهنان و مردم را انذار مى كند و به توبه دعوت مى كند; همچنین از آمدن مسیح موعود خبر مى دهد.

كتابهاى قانونى و غیرقانونى عهد قدیم

گفتیم كه یهودیان و مسیحان عهد قدیم را معتبر مى دانند، اما در تعداد كتابهاى آن اختلاف دارند و برخى تعداد كتابهاى آن را 39 و برخى 46 مى دانند. ریشه این اختلاف در تفاوت نسخه هاى عهد قدیم است.

پس از اشغال سرزمین فلسطین در قرن چهارم قبل از میلاد، به دست اسكندر، یهودیان در سراسر امپراتورى پراكنده شدند و به تدریج زبان مادرى خود (عبرى) را فراموش كردند و به زبان یونانى روآوردند. در قرن سوم قبل از میلاد و در زمان حكومت بطلمیوس فیلادلفوس بر مصر، به امر او، یهودیان اسكندریه كتاب عهد قدیم را به زبان یونانى ترجمه كردند. این ترجمه به سبعینیه معروف است; چون گفته مى شود كه این كتاب را حدود هفتاد نفر ترجمه كرده اند.

نسخه سبعینیه با متن عبرى تفاوتهایى دارد. مهمترین تفاوت آنها، این است كه هفت كتاب در این نسخه موجود است كه متن عبرى آن در دست نیست. این كتابها عبارتند از: طوبیت، یهودیت، حكمت سلیمان، حكمت یشوع بن سیراخ، باروك، كتاب اول مكابیان و كتاب دوم مكابیان.

در دو قرن قبل از مسیحیت و یك قرن پس از آن، بسیارى از یهودیان، و نیز بعداً مسیحیان، از این نسخه استفاده مى كردند، تا اینكه در حدود سال 100 م. سران یهود شورایى تشكیل دادند و بر رسمیت 39 كتاب كه در متن عبرى بود، رأى دادند و اسفار هفتگانه موجود در ترجمه سبعینیه را غیر قانونى اعلام كردند. اما مسیحیان این نسخه را معتبر دانسته، به استفاده از آن ادامه دادند تا اینكه پروتستانها در قرن شانزدهم به متن عبرى بازگشتند و این هفت كتاب را غیررسمى اعلام كردند.

بنابراین، یهودیان و پروتستانهاى مسیحى متن عبرى را قانونى مى دانند و كتابهاى عهد قدیم را 39 عدد مى شمرند و دو فرقه مسیحى كاتولیك و ارتدكس نسخه سبعینیه را معتبر دانسته، تعداد كتابهاى عهد قدیم را 46 مى دانند.

هفت كتاب موجود در نسخه سبعینیه، اپوكریفا(Apocrypha) به معناى «مخفى و پوشیده» نامیده مى شود. همچنین گاهى از آنها با عنوان «قانون ثانوى» یاد مى شود كه به معناى اعتبار درجه دوم آن است. بخش اپوكریفایى عهدقدیم به فارسى ترجمه نشده است.

ب) عهد جدید

بخش دوم كتاب مقدس عهد جدید است كه تنها مسیحیان آن را قبول دارند و یهودیان آن را معتبر نمى دانند. این بخش نیز مشتمل بر كتابها و رسالات متنوع و نیز مطالب گوناگونى است.

عهد جدید به زبان یونانى نوشته شده است و این در حالى است كه حضرت عیسى و حواریون به زبان آرامى، كه لهجه اى از زبان عبرى است، سخن مى گفته اند. علت این امر، این است كه با كشورگشایى اسكندر و ایجاد یك امپراتورى بزرگ، زبان و فرهنگ یونانى در بسیارى ازمناطق آن تبلیغ شد و زبان یونانى به عنوان زبان علمى و زبان دوم مورد توجه قرار گرفت، به گونه اى كه بسیارى از مردم، به خصوص در حوزه دریاى مدیترانه، با این زبان آشنایى یافتند. هنگامى كه رسولان مسیحى با مردم این مناطق سخن مى گفتند و براى آنها مى نوشتند، طبیعى بود كه از زبان مشترك، یعنى یونانى، استفاده كنند.

نكته اى كه درباره عهد جدید باید تذكر داد، این است كه مسیحیان معتقدند حضرت عیسى هرگز كتابى نیاورده است و اصلا لازم نبوده است كه كتابى بیاورد; چون پیامبران كه واسطه بین خدا و بشرند از طرف خدا پیام و كتاب مى آورند. ولى حضرت عیسى خود خداست و عین وحى است و تنها رفتار و گفتار او براى انسانها كافى است و آن را دیگران نگاشته اند. پس باید توجه داشت كه اعتقاد مسیحیان با آنچه در فرهنگ و متون اسلامى درباره حضرت عیسى و كتاب او وجود دارد متفاوت است^[6]

تقسیم بندى عهد جدید

عهد جدید به طور كلى به چهار بخش تقسیم مى شود:

1. زندگى نامه و سخنان حضرت عیسى: این بخش مشتمل بر چهار انجیل است كه گفته مى شود متى، مرقس، لوقا و یوحنا آنها را نگاشته اند (كلمه انجیل، یونانى و به معناى مژده است). در واقع این چهار كتاب، سیره عملى و گفتارى حضرت عیسى هستند كه افرادى آن را روایت مى كنند. سه انجیل نخست سبكى یكسان دارند و مطالب مندرج در آنها هماهنگ است و با فرهنگ یهودى اختلاف چندانى ندارد. در این سه انجیل از الوهیت حضرت عیسى(ع) سخنى نیست. انجیل چهارم از نظر مطالب با سه انجیل دیگر متفاوت است و با فرهنگ یهودى سازگارى ندارد و در آن، الوهیت حضرت عیسى(ع) مطرح شده است. سه انجیل اول، اناجیل همنوا یا همدید (Synoptic) نامیده مى شوند.

2. تبلیغات و مسافرتهاى تبلیغى مبلغان مسیحى: در این بخش تنها یك كتاب به نام اعمال رسولان وجود دارد كه اقدامات حواریون و دیگر مسیحیان، به خصوص پولس رابیان مى كند.

3. نامه ها: حواریون و رسولان مسیحى صدر اول، نامه هایى به شهرها و افراد مختلف نگاشته اند كه 21 عدد از آنها در مجموعه عهد جدید وجود دارد. سیزده یا چهارده عدد از این نامه ها از پولس و از هفت نامه باقیمانده، سه نامه به یوحنا، دو نامه به پطرس و دو نامه دیگر به یعقوب و یهودا منسوب است.

4. رؤیا و مكاشفه: در این بخش نیز تنها یك كتاب وجود دارد كه به یوحنا منسوب است و در پایان عهد جدید واقع شده است.

نگاهى به محتواى كتابهاى عهد جدید

عهد جدید مشتمل بر 27 كتاب است كه عبارتند از:

1. انجیل متّى

متى فردى یهودى بود كه براى رومیان باج و خراج مى گرفت. این شغل نزد یهودیان مذموم بود. وقتى عیسى او را دعوت كرد او پذیرفت و از حواریون او شد. انجیل اول ـ كه غالب محققان برآنند كه بین سالهاى 65 ـ 70 م. یعنى بیش از سى سال پس از حیات زمینى حضرت عیسى، نوشته شده ـ به این حوارى منسوب است. در این انجیل كه با سنت یهودى مطابقت دارد و سخنى از الوهیت حضرت عیسى در آن نیست، نَسَب، تولد، كودكى، شروع به تبلیغ، موعظه ها، معجزات، دستگیرى، مصلوب شدن حضرت عیسى(ع) و سرانجام برخاستن او از میان مردگان، با تفصیل نسبى آمده است.

2. انجیل مرقس

این انجیل، كه كوتاهترین و قدیمى ترین اناجیل است و غالباً تاریخ آن را نیز به سالهاى 65 ـ 70 م. برمى گردانند، به مرقس منسوب است. مرقس از حواریون نبوده، بلكه شاگرد خاص پطرس حوارى بوده است. گفته مى شود كه او مطالب این انجیل را از پطرس نقل مى كند. این انجیل از نظر محتوا و سبك، مانند انجیل متى است، با این تفاوت كه مختصرتر است و قسمتهایى از زندگى عیسى، مانند تولد و كودكى او را در بر ندارد. پژوهندگان كتاب مقدس برآنند كه متى و لوقا از این انجیل استفاده كرده اند.

3. انجیل لوقا

لوقا پزشكى غیر یهودى بود كه پس از حضرت عیسى به دست پولس ایمان آورد و شاگرد و همراه او شد. انجیل سوم و نیز كتاب اعمال رسولان را وى براى فردى به نام تئوفیلوس نوشته است. با اینكه پولس مبدع الهیات عیسى خدایى است، ولى در دو كتاب منسوب به لوقا، كه شاگرد خاص او بود، هیچ سخنى از الوهیت مسیح نیست و انجیل لوقا از نظر مطالب و سبك، شبیه دو انجیل قبل است. گفته مى شود این انجیل همزمان با انجیل متى یا اندكى پس از آن نوشته شده است.

4. انجیل یوحنا

این انجیل به یوحنا پسر زِبَدى منسوب است. یوحنا یكى از حواریون بود. وى در زمان حیات زمینى حضرت عیسى طفل خردسالى بود. در این انجیل هم، زندگى نامه و سخنان حضرت عیسى آمده است، ولى ویژگى بارز آن مسیح شناسى خاص آن است. در این انجیل، مسیح جنبه الوهى یافته و خداى متجسد گردیده است. غالب محققان امروزى تاریخ نگارش این انجیل را به پایان قرن اول، یعنى نزدیك به هفتاد سال پس از حضرت عیسى، برمى گردانند.

5. كتاب اعمال رسولان

نویسنده این كتاب همان نویسنده انجیل سوم است و این امر از ابتداى كتاب مشخص است. پس این كتاب هم به شاگرد خاص پولس، یعنى لوقا، منسوب است. در هشت باب اول این كتاب، فعالیتها و تبلیغات حواریون حضرت عیسى، و در رأس همه پطرس، مطرح شده است. در باب نهم سخن از ایمان آوردن ناگهانى پولس به میان مى آید كه تا قبل از آن یهودى اى سختگیر و شكنجه گر مسیحیان بود. این كتاب از باب نهم به بعد، بیشتر به مسافرتها و تبلیغات پولس مى پردازد و از حواریون كمتر سخن مى گوید. این كتاب قطعاً پس از انجیل سوم نوشته شده است.

6. نامه پولس به رومیان

در كتاب عهد جدید سیزده یا چهارده نامه به پولس منسوب است كه محققان مى گویند بین سالهاى 45 ـ 60 م. یعنى قبل از نگارش اناجیل، نگاشته شده اند. در همه این نامه ها الهیات خاص پولس، كه الهیات عیسى خدایى است، دنبال شده است. نامه اول به مسیحیان روم است. در این نامه بر این نكته تأكید مى شود كه نجات، تنها با ایمان به مسیح، حاصل مى شود، نه با عمل كردن به شریعت.

7. نامه اول پولس به قرنتیان

در این نامه پولس به سؤالاتى كه براى مسیحیان قرنتس پیش آمده پاسخ مى دهد و مسائلى از قبیل اختلافات، فساد اخلاقى در كلیسا، ازدواج و روابط جنسى، نظام كلیسایى و رستاخیز را بیان مى كند. او در پایان بر محبت تأكید مى كند.

8. نامه دوم پولس به قرنتیان

در این نامه پولس بیشتر مشكلاتى را كه در راه تبلیغ مسیحیت براى وى پیش آمده، مطرح مى كند. گویا مى خواهد مسیحیان قرنتس را دلگرم كند.

9. نامه پولس به غلاطیان

در این نامه پولس به مسیحیان غلاطیه گوشزد مى كند كه با عمل به شریعت به جایى نمى رسند، بلكه با ایمان نجات مى یابند و آن هدیه اى الهى است. گویا برخى از حواریون و یا فرستادگان آنها به غلاطیه رفته و از تعالیمى خلاف گفته هاى پولس سخن گفته بودند.

10. نامه پولس به اِفِسُسیان

گویا بین مسیحیان اِفِسُسُ به خاطر تفاوتهاى نژادى و زبانى اختلاف پیدا شده بود. پولس این نامه را از زندان براى حل اختلاف آنها مى فرستد.

11. نامه پولس به فیلپیان

در این نامه كه باز در زندان نوشته شده، پولس به مسیحیان فیلپى گوشزد مى كند كه ایمان به مسیح چه شادیها و سعادتهایى نصیب انسان مى كند.

12. نامه پولس به كولسیان

براى مسیحیان كولسى درباره انسانیت و الوهیت مسیح سؤالى پیش آمده بود. آنها فردى را نزد پولس به زندان مى فرستند. پولس این نامه را مى نویسد و بر جنبه الوهیت مسیح تأكید مى كند. در ضمن مطالب دیگرى هم گوشزد مى كند.

13. نامه اول پولس به تسالونیكیان

در این نامه، پولس مسیحیان شهر تسالونیكى را به ایمان و زندگى پاكِ همراه با صبر و تحمل دعوت مى كند و از آنها مى خواهد منتظر ظهور مسیح باشند.

14. نامه دوم پولس به تسالونیكیان

برخى از مسیحیان به بهانه انتظار مسیح دست از كار و زندگى شسته و به تنبلى روى آورده بودند. پولس در این نامه واقعیتهاى زندگى را به آنها گوشزد مى كند.

15. نامه اول پولس به تیموتائوس

تیموتائوس شاگرد پولس است كه او را به رهبرى كلیساى اِفِسُس گماشته بود. در این نامه براى او شرایط رهبرى خوب را بیان مى كند و از او مى خواهد كه تعالیمى را كه درباره مسیح و انجیل به او آموخته است، از تحریف و تغییر حفظ كند.

16. نامه دوم پولس به تیموتائوس

این نامه را پولس از زندان به عنوان وصیتنامه براى شاگرد خود تیموتائوس نوشته است و از او مى خواهد كه در راه مسیحیتى كه او تعلیم داده است استقامت كند و زیر بار تعالیم دیگران نرود. پولس مشكلاتى را كه در راه تبلیغ و بشارت تحمل كرده است، گوشزد مى كند.

17. نامه پولس به تیطُس

تیطس یكى از شاگردان پولس است كه او را به رهبرى كلیساى كریت گماشته بود. در این نامه، او وظیفه یك رهبر خوب را بیان مى كند و از او مى خواهد كه مردم آن شهر را از گناه باز دارد.

18. نامه پولس به فلیمون

فلیمون از كسانى است كه به دست پولس ایمان آورده است. غلام او از شهر كولسى مى گریزد و به روم مى رود. در آنجا به دست پولس ایمان مى آورد. پولس او را به شهر كولسى مى فرستد و در این نامه از فیلمون مى خواهد كه غلام خود را ببخشد و با او مثل برادر رفتار كند.

19. نامه به عبرانیان

این نامه خطاب به مسیحیان یهودى الاصلى است كه به شریعت یهودى پایبند بودند. نویسنده نامه به آنها مى گوید: این شریعت و اعمال با آمدن مسیح باطل شده است و ایمان به مسیح انسان را نجات مى دهد. نویسنده این نامه مشخص نیست، اما از آنجا كه مطالب آن شبیه گفته هاى پولس است، برخى، نویسنده آن را پولس مى دانند.

20. نامه یعقوب

به گفته عهد جدید، یعقوب برادر حضرت عیسى بوده و به مقام اسقفى كلیساى اورشلیم رسیده است. در این نامه او بر خلاف گفته هاى پولس به مسیحیان گوشزد مى كند كه ایمان تنها كافى نیست و باید به شریعت هم عمل كنند.

21. نامه اول پطرس

این نامه به پطرس حوارى منسوب است; وى مسیحیان آسیاى صغیر را كه زیر فشار و شكنجه بودند، به صبر و بردبارى توصیه مى كند و از آنها مى خواهد كه ایمان خود را از دست ندهند.

22. نامه دوم پطرس

در این نامه كه باز به پطرس منسوب است، مسیحیان به صبر و بردبارى دعوت شده اند و حقایقى درباره ایمان مسیحى به آنها گوشزد شده است.

23. نامه اول یوحنا

در این نامه كه به یوحنا، نویسنده انجیل چهارم، منسوب است، نویسنده مطالبى شبیه گفته هاى پولس بیان مى كند و نیز خطر كسانى را گوشزد مى كند كه مطالبى خلاف مسیح شناسى پولس تعلیم مى دهند.

24. نامه دوم یوحنا

این نامه ظاهراً خطاب به یك زن مسیحى صاحب مقام نوشته شده است و از او مى خواهد كه محبت و اطاعت را فراموش نكند و تعالیم غلط را نپذیرد. ولى از آنجا كه این زن شناخته شده نیست، برخى احتمال مى دهند كه «بانوى گرامى»، كنایه از كلیساى مسیح باشد.

25. نامه سوم یوحنا

در این نامه، كه خطاب به یكى از رهبران كلیسا به نام غایوس نوشته شده، دستوراتى درباره تشویق خادمان واقعى و توبیخ مخالفان داده شده است.

26. نامه یهودا

در این نامه نویسنده خطر معلمان دروغین و مرتد را گوشزد مى كند و مردم را از آنها برحذر مى دارد.

27. مكاشفه یوحنا

این كتاب كه به یوحنا، نویسنده انجیل چهارم، منسوب است، كتابى است رمزى و سرى كه حوادث آینده را پیشگویى مى كند و بنابراین نباید ظاهر آن را معیار قرار داد. این كتاب در زمانى نوشته شده كه مسیحیان سخت تحت فشار و شكنجه بوده اند.

كتابهاى قانونى و غیر قانونى عهد جدید

علاوه بر مجموعه كتابهاى عهد جدید، اناجیل، رساله ها، اعمال و مكاشفات دیگرى نیز وجود داشته اند. تعداد اندكى از این نوشته ها سالم باقى مانده و از بقیه یا پاره هایى باقى مانده است و یا تنها نام آنها در كتابهاى دیگر به چشم مى خورد. این مجموعه، كه اپوكریفاى عهد جدید خوانده مى شود، در دو قرن اول نگاشته شده اند. از آیه اول انجیل لوقا برمى آید كه افرادى كه به نوشتن انجیل دست زده اند، بسیار زیاد بوده اند:

«از آن جهت كه بسیارى دست خود را دراز كردند به سوى تألیف حكایت آن امورى كه نزد ما به اتمام رسید چنان كه آنانى كه از ابتدا نظارگان و خادمان كلام بودند به ما رسانیدند، من نیز مصلحت چنان دیدم كه همه را من البدایه به تدقیق در پى رفته به تو بنویسم اى تیوفلس عزیز (لوقا، 1 : 1.4) ».

اما بین سالهاى 150 ـ 200 م. كلیساى اكثریت مسیحى، از میان كتابهاى موجود، تنها این 27 عدد را رسمى و قانونى اعلام كرده و بقیه را بى اعتبار دانسته است.

مسیحیان معتقدند پدران صدر اول كلیسا با تأیید روح القدس اینان را برگزیده اند، همان طور كه معتقدند نویسندگانْ این مجموعه را با تأیید روح القدس نگاشته اند.

این نكته قابل ذكر است كه آنچه به انجیل برنابا معروف است، نزد مسیحیان حتى اعتبار اپوكریفایى نیز ندارد و آنان جعلى و ساختگى بودن آن را قطعى مى دانند. دانشمندان مسیحى مى گویند، قدیمى ترین نسخه این كتاب به قرن شانزدهم برمى گردد كه بسیار متأخر است و مى افزایند كه متن آن را نیز یك مسیحى تازه مسلمان نگاشته است.

در پایان ذكر دو نكته مناسب به نظر مى رسد:

1. شیوه ارجاع به كتاب مقدس

شیوه ارجاع به كتاب مقدس هم، مانند قرآن، با ارجاع به كتابهاى معمولى متفاوت است; چرا كه این كتاب چاپها و نسخ فراوان و متعددى دارد و نمى توان با ذكر شماره صفحه به آن ارجاع داد. به همین دلیل براى ارجاع به این مجموعه، از شماره هاى بابها و آیه ها استفاده مى شود; براى مثال براى ارجاع به آیه دوم از باب پانزدهم سفر پیدایش مى نویسم: سفر پیدایش، 2 : 15. تنها كتاب مزامیر عنوان باب ندارد و به جاى آن مزمور به كار رفته است، ولى باز شیوه ارجاع به همان صورت است. گفته مى شود «مزامیر، 3 : 12» و مقصود «مزامیر، مزمور سوم، آیه 12» است.

2. ترجمه هاى كتاب مقدس

از كتاب مقدس و یا قسمتهایى از آن، ترجمه هاى مختلفى در زبان فارسى وجود دارد. یكى از این ترجمه ها ترجمه اى قدیمى است كه بخش عهد قدیم آن را فردى به نام ویلیام گلن و به كمك فاضل خان همدانى و برخى دیگر، ترجمه كرده است. بخش عهد جدید آن را نیز هنرى مارتین ترجمه كرده است. بخش عهد قدیم این ترجمه در سال 1856 و عهد جدید آن در سال 1876 به چاپ رسیده است. ترجمه این كتاب بسیار سنگین است.

ترجمه دیگر این كتاب به وسیله «انجمن پخش كتب مقدسه» صورت گرفته است. با اینكه این ترجمه نیز قدیمى است و چندان روان نیست، ولى معتبرترین ترجمه به زبان فارسى است. ترجمه دیگر، تحت عنوان «ترجمه تفسیرى» در دست است كه هرچند روان و به قلم امروزى است، ولى چون تفسیرى است، براى استناد اعتبار ندارد. ترجمه هاى دیگرى هم از قسمتهاى مختلف كتاب مقدس مخصوصاً عهد جدید و اناجیل در دست است، از قبیل ترجمه عهد جدید از انتشارات انجمن كتاب مقدس و نیز ترجمه اناجیل اربعه به وسیله میرمحمدباقر بن اسماعیل حسینى خاتون آبادى. این ترجمه ها نیز با اینكه ممكن است از دقت نظر برخوردار باشد، اعتبار ترجمه انجمن پخش كتب مقدسه را ندارند. از این رو، در نوشته هاى تحقیقى، معمولا به ترجمه انجمن پخش كتب مقدسه ارجاع داده مى شود.

كتابنامه:

1. كتاب مقدس، انجمن پخش كتب مقدسه.

2. ترجمه تفسیرى كتاب مقدس.

3. آشتیانى، جلال الدین، تحقیقى در دین یهود، نشر نگارش، 1368.

4. توفیقى، حسین، نگاهى به ادیان زنده جهان، مركز مدیریت حوزه هاى علمیه خواهران، 1377.

5. ساموئل، شولتز، عهد عتیق سخن مى گوید، ترجمه مهرداد فاتحى، شوراى كلیساهاى جماعت ربانى، آموزشگاه كتاب مقدس.

6. سى. تنى، مریل، معرفى عهد جدید، ترجمه ط. میكائیلیان، انتشارات حیات ابدى، 1362.

7. فیلسون، فلوید، كلید عهد جدید، ترجمه مسعود رجب نیا، انتشارات نورجهان، 1333.

8. میشل، توماس، كلام مسیحى، ترجمه حسین توفیقى، مركز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، 1377.