تمدن آرتا

پیشینه

در متون کهن تاریخی ایران،دارای دو ایالت«انشان و آرت»است که براساس تحقیقات باستان‏شناسان‏ و آثار به دست آمده انشان همان فارس کنونی است.اما اینکه آرت کجاست،سال‏ها محل بحث‏ باستان‏شناسان بود تا اینکه سرانجام حدود ۲۵ سال پیش دکتر مجیدزاده باستان‏شناس ایرانی که‏ هم‏اکنون سرپرست هیئت حفاری باستان‏شناسی در است نظریه‏ای را مطرح کرد که براساس‏ آن کنونی پایتخت حکومت آرت بوده است و البته این نظریه تاکنون نه تنها مخالفی پیدا نکرده‏ بلکه با توجه به آثار به دست آمده از آن تقریبا قطعی شده است.دکتر مجیدزاده دراین‏باره می‏گوید: طبق متون ۴۶۰۰ سال پیش،آرت سرزمینی بود که دارای معماری و هنر بسیار بالایی بود،تا آنجایی که‏ شاهان بین النهرین از پادشاه آرت درخواست هنرمند و معمار داشته‏اند.مجموعه این امر نشان از غنی‏ بودن این محوطه تاریخی دارد،طوری که تاکنون خاستگاه تمدن بشری را بین‏النهرین (جنوب عراق) می‏دانستند،اما من معتقدم که کرمان()خاستگاه تمدن بشری است. حوزه فرهنگی هلیل‏رود در اوایل هزاره سوم قبل از میلاد یکی از بزرگ‏ترین مراکز صنعتی-تجاری شرق باستان بوده که در زمینه تولید و صدور کالاهای ساخته شده هم‏چون انواع سنگ و صابون، مرمر و مفرغ به سایر مراکز تمدنی منطقه از جمله بین النهرین فعالیت داشته است. به گفته دکتر مجیدزاده،از آثاری که باقی مانده می‏توان به دو تپه بزرگ در منطقه اشاره کرده از جاده‏ای که از به سمت کهنوج می‏رود در ۳۰ کیلومتری روستایی به‏نام کنار صندل‏ قرار دارد که در آن دو تپه«الف و ب»وجود دارد که حفاری‏ها از آنجا آغاز شده است

حفاری در دو تپه در روستای کنار صندل منجر به پیدا شدن شهری بسیار بزرگ به مرکزیت تپه کنار صندل الف به عنوان حاکم‏نشین شده و نیز یک سازه خشتی مطبق عظیم که احتمالا سازه‏ای مذهبی بود(تپه کنار صندل ب)به اعتقاد دکتر مجیدزاده در طول دره هلیل‏رود پادشاهی کهن با هنر و تمدن‏ درخشان به نام«آرت»وجود داشته که نه تنها به صورت دالان فرهنگی عمل کرده،بلکه در شکل‏گیری کهن‏ترین تمدن بین النهرین که به سومری‏ها نسبت داده می‏شود نقش به‏سزایی داشته و شاید خاستگاه آن بوده است.
داستان حماسی‏ای به نام«انمرکار و فرمانروای آرت»که بر لوحی چهارگوش به ابعاد تقریبی ۵/۲۲ در ۵/۲۲ سانتی‏متر در اوایل هزاره دوم ق.م به نگارش درآمده به وضوح نشانگر حضور تاریخی این‏ تمدن در جیرفت است.داستان که متن آن بالغ بر ۶۰۰ سطر به خط میخی و به زبان سومری است از این قرار است که انمرکار پادشاه اوروک در بین النهرین به منظور دستیابی به مقادیری از سنگ گران‏بها نماینده‏ای از جانب خود به حضور فرمانروای پادشاهی آرت روانه می‏کند.
آرت پادشاهی دیگری در ایران بود که آن را هفت رشته‏کوه از پادشاه‏های اوروک جدا می‏ساخت و راه یافتن به آن بسیار مشکل بود.آرت شهری خوشبخت بود و معادن فراوان فلز و سنگ داشت،حال‏ آنکه سرزمین پست و جلگه‏ای بین النهرین فاقد این مواد بود و به شدت به آن نیازمند بود.

بنابراین انمرکار چشم طمع به آرت و ثروت آن دوخته بود.در پی این تصمیم انمرکار دست به دامان‏ خواهر خویش«اینن»الهه نیرومند و حامی شهر اوروک شده و از وی می‏خواهد که مردم آرت را وادار کند به منظور تزئین معابد و نمازخانه‏های متعدد به‏ویژه معبد«آبزو»یعنی معبد دریا،برای او طلا و نقره و سنگ لاجورد و دیگر سنگ‏های گران‏بها بیاورند.سرانجام در پایان داستان فرمانروای‏ آرت با درخواست پادشاه اوروک موافقت می‏کند و مردم آرت به اوروک طلا و نقره و لاجورد می‏آورند و آنها را در صحن مقدس معبد«اینن»بر روی هم انباشته می‏کنند.
این لوح بازگوکننده نخستین باری است که فرمانروایی برای آنکه کلمه‏ای از پیامش برای فرمانروای‏ سرزمین دیگری ناگفته نماند و تحریف نشود آن را به صورت مکتوب ارسال می‏دارد.این داستان‏ حماسی نشان می‏دهد که در دوران ‏های قدیم، فرمانروایان بین النهرینی از وجود این پادشاهی‏ و معادن و سنگ‏ها و فلزهای قیمتی آن آگاهی و شناخت کامل داشته‏اند و آرت در هزاره دوم و سوم‏ قبل از میلاد پادشاهی نیرومند بوده است.همچنین از این متون چنین برمی‏آید که صنعت‏گران و هنرمندان آرت حداقل در طی هزاره سوم قبل از میلاد از شهرت چشم‏گیری برخوردار بوده‏اند و فرمانروایان دولت‏شهرها و پادشاهی‏های بین النهرینی از آنها و هنرشان شناخت کاملی داشته‏اند.»

گورهای کشف شده:

«محوطه‏های باستانی حاشیه رودخانه هلیل‏رود از مهم‏ترین سکونت‏گاه‏های بشر محسوب‏ می‏شوند.در جریان کاوش‏های باستان‏شناسی و حفاری گورها در این محوطه نمونه‏های بسیاری از آثار سنگی،سفالی از هزاره سوم پیش از میلاد به دست آمده است.شهر مردگان جیرفت چند برابر استقرارگاه‏های ساکنان ? هزار ساله این منطقه وسعت دارد.باستان‏شناسان هنوز دلیلی برای وسعت‏ گورستان‏ها در برابر مناطق مسکونی جیرفت نیافته‏اند.آنها تاکنون حدود ۶۰ محوطه باستانی و ۲۵ محوطه استقرارگاهی در جیرفت به دست آورده‏اند.
داوود آبیان سرپرست هیئت بررسی و شناسایی حوزه تمدن هلیل‏رود در مورد یافته‏های اخیر خود در شهر مردگان جیرفت گفت: «در جریان بررسی‏های باستان‏شناسان که از دو سال پیش برای‏ شناسایی این محوطه در شهرستان‏های کهنوج،جیرفت و عنبرآباد آغاز شده است،بیش از ۹۵ محوطه متعلق به هزاره پنجم پیش از میلاد شناسایی شده که ۶۰ محوطه آن گورستانی است.» گورستان‏های جیرفت و حاشیه هلیل‏رود که تاکنون هیچ ‏گونه کاوش علمی در آن انجام نشده، حفاری‏های غیرمجاز گسترده و کشف هزاران قطعه شی‏ء سنگی که در حراجی‏های بزرگ دنیا به‏ فروش می‏رسند،از شهرتی جهانی برخوردارند.مردم باستان،با توجه به اعتقاد به زندگی بعد از مرگ،همراه مردگان خود اشیاء باستانی را دفن می‏کرده‏اند،به همین دلیل گورستان‏های تاریخی، همیشه بیشترین اشیاء باستانی را در خود جای داده‏اند.
آبیان با اشاره به اینکه هر گورستان حاشیه هلیل‏رود به‏طور متوسط ۶۰۰ متر در ۴۰۰ متر وسعت دارد گفت:«با توجه به اینکه هنوز در گورستان‏های هلیل‏رود هیچ‏گونه کاوشی صورت نگرفته است، هنوز نمی‏توان آماری از جمعیت این منطقه در پنج هزار سال پیش ارائه داد،اما تعداد و وسعت‏ گورستان‏ها نشان از حضور جمعیتی بسیار زیاد در این منطقه دارد.» کشف ۶۰ محوطه گورستانی در مقابل ۲۵ محوطه مسکونی،کارشناسان را به این فکر واداشته است‏ که این جمعیت بسیار زیاد در کدام محوطه‏ها سکونت داشته‏اند و استقرارگاه‏های این ساکنان کجا است؟ آبیان دراین‏باره می‏گوید:«طی چند سال گذشته بخشی از این منطقه و تپه‏های باستانی توسط کشاورزان تسطیح شده است و به احتمال زیاد بسیاری از محوطه‏ها تخریب شده‏اند.همچنین ممکن‏ است بسیاری از استقرارگاه‏های این منطقه هم‏اکنون زیر زمین‏های کشاورزی دفن شده باشند.»

زیگورات(سکوی پله‏ای):

«یکی از مهم‏ترین آثار به دست آمده،یک سازه زیگورات مانند است که متعلق به نیمه اول هزاره سوم‏ قبل از میلاد است.زیگورات کلمه‏ای بین النهرینی است که به سازه‏های«مطبق»طبق طبقه خشتی با کاربری مذهبی گفته می‏شود.زیگورات کشف شده در جیرفت حدود ۷۰۰ سال از کهن‏ترین‏ زیگورات کشف شده در بین النهرین قدیمی‏تر است. یوسف مجیدزاده سرپرست گروه کاوش در جیرفت در مورد ادامه کاوش‏ها در زیگورات جیرفت‏ گفت:«در جریان دو فصل گذشته کاوش در این محوطه باستانی باستان‏شناسان توانسته‏اند بخش‏هایی از این سازه را از زیر خاک بیرون بیاورند اما هنوز شکل کلی این بنا و ورودی یا ورودی‏های آن به دست نیامده است.»


وی با اشاره به اینکه این سازه را باید در زمره اجداد زیگورات‏های ساخته شده در بین النهرین‏ دانست،گفت:«با توجه به این نکته که سازه به دست آمده از زیگورات‏های بین النهرین قدیمی‏تر است،در کاوش‏های باستان‏شناسی در این سازه به دنبال پیدا کردن شواهدی هستیم تا نشان بدهد که‏ زیگورات‏های بعدی از روی این سازه‏ها ساخته شده است.»
سازه زیگورات مانند کشف شده در جیرفت ۱۷۰ متر ارتفاع و در ساخت آن از ۴ تا ۵ میلیون قطعه‏ خشت استفاده شده است.باستان‏شناسان در بررسی‏های خود موفق شده‏اند دو طبقه این سازه را مشخص نمایند،اما در بخش‏هایی از این محوطه شواهدی بر سه طبقه بودن سازه نیز به دست آمده‏ است.طبقه اول این سازه ۴۰۰ در ۴۰۰ متر و طبقه دوم آن ۲۵۰*۲۵۰ متر وسعت دارد.?درخصوص‏ کاربرد این سکوی پله‏ای می‏توان احتمال داد که جنبه مذهبی داشته است و همچنین نقش بنا بر روی‏ ظروف سنگی نیز مشاهده می‏شود.

خط کشف ‏شده

خط کشف‏شده در محوطه‏های تاریخی جیرفت که به بهشت گمشده باستان‏شناسان ملقب شده، متعلق به دو هزار و پانصد تا سه هزار سال پیش از میلاد مسیح،همزمان با خط در بین النهرین‏ است.باستان‏شناسان،موفق شدند در ترانشه پنج(قسمتی از محوطه تاریخی)در محوطه کنار صندل‏ ب در ۳۰ کیلومتری شهر تاریخی جیرفت اثر یک مهر دو در سه سانتیمتری را که روی آن آثار خط به صورت عمودی و افقی دیده می‏شود کشف کنند.

دکتر یوسف مجیدزاده سرپرست هیئت کاوش در محوطه‏های تاریخی جیرفت در مورد ضرورت‏ خوانده شدن خط کشف شده گفت:«با توجه به اهمیت بسیار خط در روشن شدن مسائل سیاسی، اقتصادی،اجتماعی و زندگی ساکنان منطقه جیرفت و شکوه این منطقه در پنج هزار سال پیش،خط کشف‏شده در جیرفت در اختیار خطشناسان بزرگ جهان در دانشگاه‏های سوربن،پنسیلوانیا، شیکاگو،هاروارد و دیگر دانشگاه‏های بزرگ جهان قرار گرفته است.»وی با بیان اینکه خط کشف‏ شده یک خط کاملا جدید است که از هیچ خط دیگری تأثیر نگرفته است،گفت:«خط کشف‏شده‏ در جیرفت با توجه به جدید بودن آن به چیزی حدود چهل سال زمان برای خوانده شدن توسط کارشناسان مختلف دنیا نیاز دارد.»


مجیدزاده همچنین در مورد اهمیت این خط گفت:«این برای نخستین‏بار است که در شرق ایران آثار خط کشف می‏شود و با توجه به اینکه خط کشف‏شده همزمان با اختراع خط در بین النهرین اولین‏ خاستگاه تمدن بشری نبوده،نشان می‏دهد همزمان با آن تمدن‏های دیگری نیز حضور داشته‏اند.» به اعتقاد کارشناسان بزرگ جهان استفاده از خط در هر منطقه نشان حضور یک تمدن شکوفا در آن‏ منطقه است که می‏تواند باعث روشن شدن ساختارهای اداری،سیاسی،اجتماعی و فرهنگی یک‏ جامعه بشود.
دکتر هالی پیت‏من استاد دانشگاه پنسیلوانیا در مورد اهمیت کشف خط در جیرفت گفت،«خط کشف‏شده در جیرفت شباهتی به هیچ‏یک از خطوط کشف‏شده تاکنون ندارد و با توجه به جدید بودن و هم‏دوره‏ای آن با اختراع خط در سومر نشان می‏دهد که ما در جیرفت با تمدنی روبه‏رو هستیم‏ که می‏تواند با نخستین تمدن بشری برابری کند و ممکن است در کاوش‏های آینده مسیر تمدن بشری‏ را تغییر دهد.»

همچنین با کشف بخشی از یک آجر کتیبه‏دار با دو سطر نوشته در بخش بنای یادمانی محوطه باستانی‏ کنار صندل در حوزه تمدن هلیل‏رود و جیرفت وجود نگارش در این منطقه در عصر مفرغ(نیمه‏ نخست هزاره سوم پیش از میلاد)به‏طور قطع اثبات شد.دکتر یوسف مجیدزاده با مهم خواندن این‏ مطلب گفت:«این کتیبه روی آجری نوشته شده که گوشه چپ پایینی آن بر جای مانده است.اگرچه‏ تنها بخش‏هایی از دو سطر کتیبه در دست است،اما نوشته به روشنی به عنوان نسخه‏ای از خط نوشتاری عیلامی قابل شناسایی است که شناخته شده‏ترین آن،کتیبه پوزور این شوشنیاک،پادشاه‏ عیلامی در نیمه دوم هزاره پیش از میلاد است که از حفاری‏های شوش به دست آمد.»
کهن‏ترین خط عیلامی شناخته‏شده که تاکنون به دست آمده به عیلامی مقدم شهرت دارد و متعلق به‏ سه هزار سال پیش از میلاد است.این نوع خط در حفاری‏های گذشته شوش،تل ملیان،سیلک، ازبکی،حصار یحیی و شهر سوخته به دست آمده است. دکتر مجیدزاده همچنین با اشاره به اینکه خط نوشتاری عیلامی که در کتیبه پوزور این‏شوشنیاک‏ به دست آمده است،نسخه جدیدتری از خط به دست آمده در کنار صندل است،گفت:«به‏نظر می‏رسد خط کنار صندل خلال‏های میان دو خط عیلامی مقدم و عیلامی پوزور این‏شوشنیا را پر می‏کند.»

مواد پروتئینی و وسایل بازی

«بررسی استخوان‏های حیوانات به دست آمده در محوطه‏های تاریخی جیرفت نشان داد که ساکنان‏ جیرفت در پنج هزار سال پیش از گوشت حیوانات اهلی به عنوان پروتئین غذایی استفاده می‏کرده‏اند. مرجان مشکور استاد دانشگاه سوربن فرانسه و یکی از استخوان‏شناسان جهان در مورد بررسی‏ استخوان حیوانات در جیرفت گفت:«در بررسی‏ها در محوطه‏های تاریخی جیرفت،آثار استخوان‏ حیوانات اهلی و وحشی نظیر گاو،گورخر،آهو،گراز،خرگوش و برخی پرندگان کشف شد.تعداد استخوان گاو و گوسفند و بز در میان محوطه‏های تاریخی در مقایسه با استخوان‏های حیواناتی نظیر آهو و گورخر و خرگوش نشان می‏دهد که ساکنان جیرفت از گوشت این حیوانات به عنوان پروتئین‏ اصلی غذایی خود استفاده می‏کرده‏اند و در کنار آن از گوشت حیوانات شکار نیز مصرف‏ می‏کرده‏اند.»
مشکور در مورد دیگر یافته‏های به دست آمده،گفت:«به دست آمدن استخوان حیوانات وحشی نظیر آهو،گراز،گورخر و پرندگان در محوطه‏های تاریخی جیرفت نشان می‏دهد که این منطقه از نظر اکوسیستم زندگی در پنج هزار سال پیش دارای آب و هوای مناسب برای زندگی حیوانات‏ وحشی بوده و احتمالا در آن فضاهای طبیعی و سبز زیادی وجود داشته است.»
آخرین بررسی کارشناسان داخلی و خارجی روی چند قطعه شی‏ء باستانی به دست آمده از محوطه‏های باستانی جیرفت که از حفاران غیرمجاز به دست آمده نشان می‏دهد که ساکنان‏ محوطه‏های باستانی جیرفت پنج هزار سال پیش وسایل بازی داشته‏اند. یوسف مجیدزاده در مورد بازی در این منطقه در نیمه نخست هزار سوم پیش از میلاد گفت:«در میان‏ اشیاء باستانی که از حفاران غیرمجاز در منطقه هلیل‏رود و جیرفت گرفته‏شده است پنج شی‏ء باستانی‏ وجود دارد که سه قطعه از آن به شکل عقاب، یک قطعه به شکل عقرب با سر انسان و شی‏ء آخر هم‏ به صورت یک صفحه تخت است که روی همگی آنها حفره‏هایی به تعداد مساوی ۱۲ یا ۱۸ با اندازه‏های برابر وجود دارد که به احتمال بسیار زیاد نوعی وسیله بازی بوده‏اند.»
وی با اشاره به اینکه این وسیله بازی مثل تخت نرد بازی است که بازی می‏کرده‏اند،گفت:«هنوز مشخص نیست که مردم ساکن اطراف هلیل‏رود پنج هزار سال پیش با این وسایل بازی می‏کرده‏اند، اما نوع ساختار این اشیاء و وجود تعداد مساوی و برابر حفره‏های روی آنها نشان می‏دهد که این اشیاء ابزار بازی خاصی بوده‏اند.»به گفته مجیدزاده وجود بازی در منطقه هلیل‏رود در پنج هزار سال پیش‏ می‏تواند نشان‏دهنده وجود سرگرمی در این منطقه در آن دوران باشد.علاوه بر کارشناسان داخلی‏ تعدادی از کارشناسان مطرح بین المللی هم روی این پنج قطعه شی‏ء و کاربری آنها بررسی‏هایی انجام‏ داده‏اند.

ژان پرو یکی از بزرگ‏ترین باستان‏شناسان جهان و کارشناس بازنشسته موزه لوور فرانسه که روی‏ اشیاء باستانی جیرفت بررسی‏های بسیاری را انجام داده است با اشاره به اینکه این پنج قطعه شی‏ء وسیله بازی بوده‏اند،گفت:«از این وسیله‏های بازی که هنوز روش و سبک بازی با آنها مشخص نیست قبل از این هم در محوطه‏های باستانی در بین النهرین با تعدادی مهره به دست آمده است که‏ شکل و ساختار آنها نشان‏دهنده این است که مردم باستان با این وسایل بازی می‏کرده‏اند.»
به گفته پرو هم‏اکنون تعدادی از کارشناسان در حال بررسی‏های بیشتر روی این اشیاء هستند تا بتوانند روش این بازی را مشخص کنند،پنج قطعه شی‏ء پنج هزار ساله‏ای که به اعتقاد کارشناسان‏ وسیله بازی بوده‏اند هم‏اکنون در موزه باستان‏شناسی جیرفت نگهداری می‏شود.

اندیشه و افکار

«ژان پرو باستان‏شناس برجسته فرانسوی در این مورد می‏گوید:نتیجه‏ای که از طرز تفکر سازندگان‏ این اشیاء داشته‏ایم،خیلی جالب است که حتی در آن دوران،یعنی هزاره سوم پیش از میلاد نیز مردم‏ این ناحیه الوهیت را نه با صور انسانی بلکه به شکل موجوداتی برتر از انسان به تصویر می‏کشیده‏اند که موجودات ترکیبی،جانوران با دو سر و یا نقوش انسان‏های شاخدار نمونه‏هایی از آنها هستند.در حقیقت این افراد با کمک نمادهایی به نمایش آن برتری الهی که در پس‏زمینه ذهنی‏شان وجود داشته، می‏پرداخته‏اند.اما اینکه چرا این‏طور بوده است دلیل پیچیده‏تری دارد.در واقع باید گفت مسائلی‏ مانند مذهب،هنر و خط و نگارش همگی به‏هم مرتبط هستند و تقریبا در تمام جوامعی که در دوره‏ مشابهی قرار دارند،به‏طور همزمان به وجود می‏آیند.» اهمیت نقوش جیرفت این است که سازندگان بعضی از آنها در دوران باستان با این کار سعی کرده‏اند محیط طبیعی اطراف خود را نشان دهند و به این ترتیب به نوعی زیست‏بوم طبیعی خود را در آن‏ دوران به تصویر کشیده‏اند.دومین مسئله حائز اهمیت درباره این نقوش این است که سازندگان آنها از نقش تصاویر درختان،طبیعت،گیاهان و جانوران روی سنگ‏ها هدف خاصی را دنبال می‏کرده‏اند.


اینکه چرا سازنده این اشیاء از تصویر فلان حیوان استفاده می‏کرده و برای مثال شکل جانور دیگری‏ را نقش نکرده است از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است.چرا که بدون شک هنرمندان دنیای‏ باستان دلایل خاصی برای به تصویر کشیدن این جانوران و گیاهان داشته‏اند.یک مسئله جالب دیگر که ارزش بررسی بسیار دارد،قدرت تخیل این مردم است که فراتر از انتظار ظاهر شده است.این‏ قدرت تخیل که ظاهرا در بین تمام افراد این جامعه وجود داشته و از همین‏رو من آن را قدرت تخیل‏ جمعی می‏نامم به خلق و ظهور موجوداتی نظیر انسان‏های شاخدار،عقاب‏های دوسر و یا موجودات‏ ترکیبی از انسان و یک جانور دیگر مانند:گاو نر،شیر و یا عقاب منجر شده است.در حقیقت باید اعتراف کرد که انسان‏های باستانی این ناحیه به‏خاطر نحوه شکل‏گیری و روند تکامل فکری خود متخصصان بسیاری از جمله معماران،باستان‏شناسان با تخصص‏های گوناگون و دیگر کارشناسان‏ مربوطه را شگفت‏زده کرده‏اند.

نقوش روی ظرف

«بخش عمده اشیای بازیافتی را ظروف تزئینی ساخته‏شده از صابون تشکیل می‏دهد.از میان حدود هزار قلم شی‏ء بازیافتی در حدود سیصد قلم را ظروف سنگی تزئین‏شده با نقوش برجسته و گاه کنده‏ برای ترصیع تشکیل می‏دهد که نقش مایه‏های تزئینی آنها را از انواع خاصی از جانوران،موجودات‏ هیولایی و افسانه‏ای،انسان و نیز گونه‏های چندی از گیاهان مانند نخل خرما،نمای باروی شهرها و بناهای درون آن را دربر می‏گیرد.بقیه این اشیاء به‏طور تقریبا برابر میان گونه‏ای دیگر از آثار هنری‏ تقسیم شده است که آنها عبارتند از:الف)سردیس و تندیس انسان و جانوران از سنگ مرمر؛ب) پیکره انسان و جانوران از سنگ صابونی؛ ج)پیکره انسان و جانوران از مفرغ یا بخشی از اشیای‏ تزئینی پیچیده‏تر؛د)افزون بر ظروف،گونه‏های متعددی از اشیای متفاوت از همان سنگ مانند چهارپایه(به احتمال نمای معبد با شباهت بسیار زیاد به یافته‏های مشابه از حفریات شهداد؛هـ)اسفال‏ منقوش یا ساده شبیه سفال‏های به دست آمده از شهداد،یحیی در کرمان و شهر سوخته در سیستان که‏ آنها به اواخر هزاره چهارم و هزاره سوم ق.م می‏رسد؛و)اشیای کوچک گوناگون از سنگ‏ لاجورد مانند مهره‏های مسطح و استوانه‏ای با نقش مایه‏های انسان، شیر با سر انسان،عقاب و نقوش‏ هندسی همراه با پیکرک‏های انسان و جانور؛ز)و سرانجام ظروف ساده،مهرهای استوانه‏ای و پیکرک‏های گوناگون از سنگ مرمر.
در پیکره‏های جیرفت همانند پیکره‏های سومری،بالاتنه همه مردان برهنه و دامن به کمک شال‏ بزرگی به کمر محکم شده است.با این تفاوت که در اینجا آنها گردنبندی با آویز بزرگی از فیروزه به‏ اشکال هندسی گرد و یا بیضی به گردن دارند.آنها بدون استثناء موی بلندی دارند که از پشت تا انتهای‏ کمر ادامه یافته است.
تزئین سنگ‏نشانی همچنین در نوار یاتلی که بالای پیشانی بر گیسوان عقرب انسان بسته شده و نیز در گلبرگ‏های درختانی که بزها قصد خوردن شاخ و برگ‏هایشان را دارند،اجرا شده است. در یک گیلاس بسیار زیبا دو موجود انسانی را می‏بینیم که هرکدام با هر دست پلنگی را از دم‏ گرفته و آن را به هوا بلند کرده‏اند.یکی از آنها دامنی بلند بر تن دارد،اما دیگری ترکیبی است از احتمال فراوان لکه‏های بدن گاو نر را نشان می‏دهد.این نقش که بی‏تردید گاو-مردی است،شال‏ پهنی به دور کمر و مچ‏بندهایی بر مچ و پاها دارد.مچ‏بندها و دستبندهای این گاو-مرد و دستبندهای‏ انسان در سمت دیگر ظرف در اصل سنگ‏نشانی شده بود که همه آنها از میان رفته است.افزون بر آن، دامن مرد در این ظرف که راه‏راه نشان داده شده است در اصل به کمک یک یا چند رنگ سنگ‏نشانی‏ شده بود که همه آنها نیز از میان رفته است.
اگرچه نقش‏مایه سلطان جانوران که از هزاره چهارم ق.م بر مهرهای استوانه‏ای دوره‏های شوش‏ واروک جدید پدیدار می‏شود، کیفیت کار و در درجه مهارت و استادی به‏کار رفته در ساخت و پرداخت ظروف جیرفت و به‏طور کلی اشیای بازیافتی نشان می‏دهد که آغاز مکتب صنعت سنگ در جنوب شرق ایران و به‏ویژه در منطقه جیرفت می‏بایست به چندین سده پیش بازگردد.بر روی‏ ظروف جیرفت ما نه تنها کرارا به نقش‏مایه تزئینی سلطان جانوران برمی‏خوریم،بلکه سلطان با رام‏کننده در یک ظرف به صورت ترکیبی گاو-مرد و در ظرف سنگی دیگری در شکل شیر-مرد ظاهر می‏شود و این از پنجه و چنگال‏ها و دم ستبر و بلند آن قابل تشخیص است.این موجودات انسانی یا هیولایی انواع گوناگون جانوران وحشی مانند پلنگ‏ها،مارها یا انسان‏ها عقرب‏ها را در کنترل دارند.
یکی دیگر از نقش‏مایه‏های روی ظروف سنگی بازیافتی از جیرفت که در هنر سومری متداول است، رویارویی دو جاندار وحشی است.اما شکل خاصی از این نقش‏مایه که ویژه دوره اوروک جدید به‏شمار می‏رود از دو جانوری تشکیل شده است که دم یا گردن‏های بلندشان در یکدیگر تاب خورده است.این نقش‏مایه تنها بر روی مهره‏های استوانه‏ای ظاهر می‏شود.ما هنوز نمی‏دانیم که آیا این‏ نقش‏مایه بر مهرهای استوانه‏ای در جیرفت نیز ظاهر می‏شود یا نه،زیرا ما تنها دو مهر استوانه‏ای از این‏ منطقه در اختیار داریم.(ت.۶)اما صحنه رویارویی یکی از متداول‏ترین نقش‏مایه‏هاست که ما با آن در تزئین ظروف سنگی روبه‏رو می‏شویم.این جانوران خشمگین با دهان بسیار باز به حالت رودررو از دو پلنگ و دو مار و یا یک پلنگ و یک مار تشکیل می‏شود.
رودررویی این جانوران،به‏ویژه در مورد مارها همیشه با مهارت و زیبایی خاصی کار شده است.زیرا گردن و دم حتی در نمونه‏ها به تمامی بدن آنها همانند ریسمانی درهم پیچیده است.صحنه رویارویی‏ دیگر نبرد یک عقاب با دو مار را دربر می‏گیرد.اگرچه این نقش‏مایه به اندازه رویارویی مارها با پلنگ‏ها متداول نیست،اما بی‏تردید طراحی آنها به دست بزرگ‏ترین استادان کارگاه‏های؛ سنگ‏تراشی انجام گرفته است.نقش‏مایه متداول دیگری جانوران شاخدار و گیاه‏خوار را نشان‏ می‏دهد که در صلح و آرامش در مرغزار به چرا مشغولند.در این صحنه‏ها اغلب دو بز کوهی را می‏بینیم که رو به یکدیگر در دو سوی درختی به حالت کاملا قرینه ایستاده و یا بر روی پاهای جلو ایستاده و به صورت نمادی قصد خوردن شاخ و برگ درخت را دارند.نسخه قدیمی‏تری از این صحنه‏ بر یک مهر استوانه‏ای از دوران اوروک جدید حک شده است که در آن مردی که گفته می‏شود ممکن‏ است حاکم باشد بزها را با شاخه‏های درختی که در دست دارد تغذیه می‏کند.اما نمایش واقعی دو بز رودررو و در دو سوی یک درخت از دوره پرتو ایلامی از شوش III و یحیی IVC به دست آنها است. نمونه‏های واقعی نماد و درخت زندگی و بزهای کوهی بر ظروف سنگی جیرفت در طبیعی‏ترین و زیباترین شکل ممکن بارها و بارها ظاهر می‏شود.بزی که هر چهارپایش بر زمین قرار دارد و خمیدگی شاخ‏هایش رو به بالاست بزی که یکی از پاهای پیشین را بالا آورده است.بزی که روی دو پای عقب ایستاده و یکی از پاهای پیشین را تا نزدیکی پوزه بالا آورده است،یا اینکه آن را روی شاخه درخت قرار داده است و بزهایی که در دو ردیف و در دو جهت مخالف از چپ به راست‏ و از راست به چپ و در حالات گوناگون قرار دارند.
در این صحنه‏ها گونه‏ای متفاوت از بزهای کوهی را می‏توان از شکل شاخ‏هایشان تشخیص داد. جزئیات بیشتر جنسیت،یعنی نر یا ماده بودن،سن یعنی بالغ یا نابالغ بودن را نشان می‏دهد.گوناگونی‏ انواع در مورد نباتات نیز به خوبی مشهود است.اگرچه نقش‏های گوناگونی مانند انسان،عقرب‏ انسان،شیر انسان،مار عقاب،عقرب پلنگ،شیر گاو،گاو کوهاندار و بز کوهی به کرات بر ظروف‏ سنگی جیرفت ظاهر می‏شود،اما در میان آنها تنها بدن موجودات خاصی(پلنگ،مار،عقرب،عقاب، انسان)سنگ‏نشانی شده است.افزون بر آن،در چندین مورد نقش عقاب،عقرب و عقرب انسان را در سطح تخته سنگ‏های نازک حجاری و بدنشان را سنگ‏نشانی کرده‏اند.سوراخ‏های ایجاد شده را پشت هر یک از این پیکره‏ها نشان می‏دهد که آنها خود زمانی همچون قطعه‏ای از ترصیع در صحنه‏ تصویری سطح گسترده‏تری نشانده شده بودند.
نقش‏مایه جالب توجه دیگری که در تزئین ظروف سنگی جیرفت ظاهر می‏شود عقرب انسان است. اگرچه ما هنوز درباره اهمیت و مفهوم این وجود ترکیبی و هیولایی چیزی نمی‏دانیم،اما در؛ اسطوره‏ای بودن آن تردیدی وجود ندارد.زیرا ما با این مخلوق در حماسه اسطوره‏های گیلگمش در نقش نگهبان دروازه کوه‏های مشو،دروازه‏ای که برای ورود به شهر ظلمات می‏بایست از آن گذر کرده مواجه می‏شویم و سرانجام نمایش معماری بر ظروف سنگی جیرفت اهمیت بسیار زیادی دارد.

مجسمه‏های لولایی

بررسی‏های باستانی و اشیاء به دست آمده از محوطه باستانی جیرفت،نشان می‏دهد که ساکنان این‏ محوطه،پنج هزار سال پیش مجسمه‏هایی با دست و پای متحرک و لولادار شبیه عروسک‏های‏ خیمه‏شب بازی می‏ساختند.یوسف مجیدزاده سرپرست گروه کاوش‏های باستان‏شناسی جیرفت دراین‏باره گفت:«طی‏ کاوش‏های باستان‏شناسی انجام شده در جیرفت و همچنین در میان اشیای باستانی کشف شده از قاچاقچیان بخش‏هایی از تعدادی مجسمه شبیه به عروسک‏های خیمه‏شب بازی به دست آمده که‏ دست و پای آنها از بدن جداست و احتمالا به وسیله میله‏ای آهنی اجزای بدن آنها به هم وصل می‏شده‏ است.»وی گفت:«این مجسمه‏های لولایی که دست و پای آنها هم حرکت می‏کرده از جنس سنگ‏ مرمر بوده که در اندازه‏های ۳۵ تا ۴۰ سانتیمتر ساخته شده‏اند.»
به گفته مجیدزاده این مجسمه‏ها که به شکل انسان و حیوان ساخته می‏شده‏اند در محوطه‏های‏ باستانی جیرفت استان کرمان جای گرفته‏اند.این محوطه‏های باستانی که در هزاره سوم پیش از میلاد آثار ارزشمندی را در خود جای داده‏اند،جزو غنی‏ترین محوطه‏های باستانی جهان محسوب می‏شوند.در طول رودخانه هلیل‏رود تاکنون بیش از ۱۰۰ محوطه باستانی شناسایی شده است. مجیدزاده،همچنین با اشاره به اینکه هنر حکاکی و سنگ‏تراشی مردم جیرفت از هنر مجسمه‏سازی‏ آنها بسیار قوی‏تر بوده است،در مورد مجسمه‏های دیگر شناسایی شده از این محوطه گفت:«به جز مجسمه‏های لولایی نوعی دیگر از مجسمه‏ها نیز در این محوطه شناسایی شده‏اند که از جنس سنگ‏ کولریت هستند و یک‏تکه ساخته می‏شدند.»

دسته بندی مطلب: آرتا - جیرفت
تصویر پروفایل انی کاظمی

انی کاظمی

مؤسس تاریخ ما | علاقه‌مند یا عاشق کنکاش در تواریخ ملل، ادیان و مذاهب، تاریخ و فلسفه می‌باشم | همواره این امید را داشته‌ام که بتوانم یک گام مثبت در راستای بهبود وضعیت فرهنگی کشورم، همچنین بهبود حافظه تاریخی مردم کشورم بردارم | از طریق کلیه شبکه های اجتماعی با نام‌کاربری enikazemi می‌توانید با من در ارتباط باشید.

دیدگاه بگذارید

1 دیدگاه در "تمدن آرتا"

دنبال کردن
avatar
مرتب کردن بر اساس:   جدیدترین | قدیمی‌ترین | بیشترین رای
کوروش
مهمان
کوروش

بسیار عالی لطف کنید نام خودتون رو هم قید بکنید . خیلی عالی میشه..

[پاسخ]

wpDiscuz
X

Pin It on Pinterest

X