نظام نيايه در هند باستان
منطقي هندي
در نظم منطقي انديشة هندي (زيرا نظم زماني اين شش دستگاه نامعلوم است، و اينها در تمام مفردات بنيادي همزمانند) اولين دستگاه فلسفي از اين شش دستگاه برهنمي [«نيايه» يا] مجموعهاي از نظرية منطقي است كه بيش از دو هزاره دوام دارد. «نيايه» يعني حجت، يعني راهي كه ذهن را به نتيجهاي دلالت ميكند. معروفترين متن نيايه، «نيايه سوتره» است كه آن را بيهيچ يقيني به گئوتمه نامي نسبت ميدهند و زمان او را هم، به اختلاف، از قرن سوم قم تا قرن اول ميلادي دانستهاند.
Darshana از ريشة drs به معناي «ديدن» و «نگريستن». هنديان به جاي واژة «فلسفه» همواره «درشنه» ميگويند، و به معناي اخص اشاره است به يكي از اين «شش درشنه».- م.
به معني «رسيدن به چيزي» و «فرورفتن» در همة موضوعات، خواه موضوعات جسمي باشد و خواه مابعدالطبيعي. و اين كار بنا بر روش منطقي و قياسي صورت ميگيرد، از اين رو نيايه را حجت و دانش استدلالي دانستهاند.- م.
گئوتمه، مثل همة انديشندگان هندي، اعلام ميكند كه هدفش از تحرير كتاب حصول به نيروانه است، يعني رهايي از چنبر كام، كه در اينجا بايدبا تفكر روشن و منطقي به آن رسيد؛ اما ما در اين امر شك داريم، چه نيت سادة او اين بود كه به زورآزمايان سرگشتة مناظرات فلسفي هند دليل و راهنمايي عرضه كند. او براي آنان اصول احتجاج را تنظيم كرد؛ فنون جدل را نشان داد؛ و فهرست مغالطات مشهور انديشه را آورد. او همچون ارسطو جوياي ساخت استدلال در قياس صوري است، و معماي حكم را در اوسط مييابد؛ او مثل ويليام جيمز و جان ديوئي به شناسايي و انديشه چون ابزارهاي عملي و اندامهاي نياز و ارادة انسان نگاه ميكند، كه توانايي آنها را در هدايت به عمل توفيقآميز بايد آزمود. او مردي واقعپرداز است، و با اين تصور افراطي كه ميگويد هرگاه كسي، شرط احتياط به جا نياورده، جهان را ادراك نكند، هستي جهان از ميان خواهد رفت، سروكاري ندارد. ظاهراً همة پيشينيان گئوتمه در نيايه ملحد بودند، و اخلافش هم همه معرفتشناس شدند. دستاوردي كه به هند داد يك «ارغنون» پژوهش و انديشه، و نيز مجموعهاي غني از مصطلحات فلسفي بود.
منبع : تاریخ تمدن , جلد اول : مشرق زمین
نویسنده : ویل دورانت
نشر الکترونیکی سایت تاریخ ما
