عصر آهن در ایران

عصر آهن در ایران نزدیک به ۳۵۰۰ سال پیش آغاز شده و تا برآمدن هخامنشیان در سال ۵۵۰ پیش از میلاد ادامه می یابد .

این دوره مهم در تاریخ و باستانشناسی ایران از سوی دایسون به سه دورۀ آهن ۱ (۱۴۵۰ تا۱۱۰۰ پ.م) آهن ۲ (۱۱۰۰ تا۸۰۰ پ.م) و آهن ۳ (۸۰۰ تا۵۵۰ پ.م) تقسیم شده است . (دایسون ۱۹۶۵ ، ۱۹۳). این طیقه بندی برپایه گونه شناسی سفال های رایج در عصر آهن انجام گرفته است نه براساس آثار و دست ساخته های فلزی .

رزم افزارهای آهنی و مفرغی بدست آمده از تپه حسنلو در دشت سلدوز و حوالی نقده

برخی از باستانشناسان با این تقسیم بندی موافق نیستند ، زیرا در حقیقت آغاز ذوب آهن در دورۀ آهن ۲ رخ داده است . یانگ معتقد است این سه دوره را باید به نام فرهنگ سفال خاکستری قدیم غرب ( به جای عصر آهن ۱) ، سفال خاکستری جدید غرب ( به جای عصر آهن ۲) و سفال نخودی غرب ( به جای عصر آهن ۳) نام داد . ( یانگ ۱۹۶۵ ، ۵۳ )

تاریخ ۱۴۵۰ پ.م بعنوان آغاز عصر آهن در برخی مناطق ایران قابل پذیرش نیست . مثلاً در پشتکوه لرستان که داده های سفالی و فلزی عصرآهن آن شباهتی با سایر نقاط ایران ندارد ، این تاریخ ها از سوی واندنبرگ پیشنهاد شده : دورۀ آهن ۱ (۱۳۰۰/۱۲۵۰ تا۱۰۰۰/۹۰۰ پ.م) دورۀ آهن ۲ ( ۱۰۰۰/۹۰۰تا ۸۰۰/۷۵۰ پ.م) و دورۀ آهن ۳ (۸۰۰/۷۵۰ تا۶۰۰ پ.م ) «واندنبرگ ۱۹۸۳  ، ۵۷»

سرتبر مفرغی زیویه  محل نگهداری و آرشیو موزۀ ملی

از سوی دیگر برخی باستانشناسان پیشنهاد کرده اند آغاز عصر آهن شمال باختری ایران نیز از ۱۳۰۰پ.م محاسبه شود . «دانتی ۲۰۱۳ ، ۵۳»

این دوره برای مردمان سرزمین ایران اهمیت بسیار دارد ، زیرا همراه شده با دگرگونی های بزرگ فرهنگی ، اقتصادی ، اجتماعی و سیاسی ، پیدایش فن آوری های تازه در تولیدسفال و فلزات ، تغییر در معماری و فرم گورها ، برآمدن قدرت های تازۀ منطقه ای و ….تغییرات رخ داده در عصر آهن ایران را می توان به کوتاهی چنین برشمرد  :

۱- فلزکاران با کسب تجربه بیشتر و ساخت کوره های پیشرفته ، به دمای لازم برای ذوب آهن دست یافتند .

پیکرۀ-مفرغی-حیوان—مکشوفه-از-مارلیک عصر آهن ایران-محل-نگهداری-موزۀ-ملی

۲- به یاری فن آوری های گوناگون ، در تولید دست ساخته های هنری پیشرفت چشمگیری رخ داد . این تغییرات بویژه در فلزکاری این دوره قابل ردیابی است . آثار طلایی ،نقره ای و مفرغی عصر آهن بانقش مایه های متنوع هندسی ، گیاهی ، جانوری و انسانی تزیین شده اند .

۳- فنون کشاورزی و دامداری به کمک ابزارهای تازه گسترش یافت که به افزایش تولید، رفاه بیشتر و رشد جمعیت در فلات ایران منجر گردید . حاصل این تغییرات پاگرفتن دولت های نیرومند محلی و در نهایت برآمدن امپراتوری هخامنشی بود .

۴- با استفاده از شمش های فلزی و سپس سکه اقتصاد خاور باستان متحول گردید و داد و ستد میان اقوام ساکن این سامان گسترش یافت .

مطالب خواندنی:

۵- به بهره از اسب و ارابه ، دولتهای منطقه دست به لشگرکشی های پی درپی برای دستیابی به منابع و دارایی های همسایگان خود زدند . این جنگ ها درکنار افزایش جمعیت و کمبود منابع زیستی سبب مهاجرت های بزرگی شد که بافت اجتماعی و فرهنگی سرزمین های خاور باستان را دگرگون ساخت .

اشیاء فلزی و سفال بدست آمده از منطقۀ باستانی ورکبود دوره عصر آهن ایران واقع درموزۀ بروکسل

۶- تمدنهای مختلف به خط ویژۀ خود دست یافتند یا الفباهای پیشین را بهبود بخشیدندو نوشتن شرح رخدادهای سالانه رایج گردید . به سبب شمار بالای نوشتارهای بازمانده از تمدنهایی چون عیلامیان ، آشوریان ، بابلیان ، هیتی ها ، میتانی ها ، اورارتوها و…. چهره سیاسی و اجتماعی آسیای باختری در این دوره بسیار روشن تر از دورانهای گذشته است .

۷- دفن در گورستانهای خارج از محوطۀ استقراری بجای کف خانه ، به سنتی رایج بدل شد . این گورها را از سنگ می ساختند یا با سنگ چین از خاک پیرامون خود جدا می کردند .

گورهای لانه زنبوری چم ژی مومه ، گورستانی در نزدیکی چوار ایلام پیش و پس از کاوش آرشیو موزۀ بروکسل

۸- قراردادن ظرف های سفالی درگورها فزونی یافت . شمار بالایی از این سفالینه های تدفینی ظرف های لوله دار هستند . همچنین در این دوران دفن تندیس های حیوانات گوناگون نیز با مردگان رایج می شود . افزون براین در گورهای عصرآهن ،گونه های مختلف آثار فلزی (بیشتر از مفرغ) بویژه ابزار رزم ، زیورهای گوناگون و اشیاء تزئینی شخصی  دیده می شوند.

پیکرۀ-سفالی  عصر آهن در ایران محل-نگهداری-،-موزۀ-ملی

 

پیکره-سفالین عصر آهن در ایران مکشوفه-در-املش—محل-نگهداری-،-موزۀ-ملی

۹- اسب برای مردمان این دوره اهمیتی شایان توجه دارد . در چندین نمونه از گورستانهای عصر آهن ایران تدفین اسب دیده شده ؛ از جمله مارلیک ، کلورز ، لاسلوکان ، سندس ، یسن گیلان و سد خرم آباد مشکین شهر . حتی در تول گیلان گورستانی مجزا برای اسب ها در عصر آهن یافت شده که جایگاه بلند این جانور را در فرهنگ آن دوران آشکار می کند . همچنین بخشی از خوش ساخت ترین آثار فلزی عصر آهن برای زیور اسب ها ساخته شده اند .

زیور آلات بدست آمده از منطقه باستانی عمارلو واقع در خاور رودبار و شمال لوشان

 

 

منابع :

بخش عصر آهن در ایران از کتاب هنر وباستانشناسی عصر آهن از استاد بزرگوار دکتر صدر الدین طاهری

تحقیق و پژوهش : مهدی صبور صادقزاده

ممکن است شما دوست داشته باشید
اشتراک
دنبال کردن
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
مشاهده همه نظرات