باستان شناسی زير آب در ايران
هفت هزار سال قدمتسه سال تجربه
باستان شناسي زير آب با تمام منابع باستان شناختي كه در زير سطح آب محفوط باقي مانده است سرو كار دارد، اين منابع دهكده هاي بزرگ و يافته هاي منفردي همانند كشتي هاي غرق شده يا اشياي منفردي كه نا پديد شده اند را شامل مي شود، غواصي باستان شناسي، تنها يكي از امكانات متعدد براي آزمايش و بررسي اين منابع است و ديگر روش ها شامل حفاري در كنار ديواره هاي كيسه شني و محفظه هاي زير آب است.
اگر چه حفاري را نمي توان باستانشناسي ناميد و علم باستان شناسي بايد به كمك اپيگرافي و نوميزماتيك وديگر روش هاي علمي انجام گيرد، اما بايد پذيرفت كه مشكلات زيادي براي انجام پژوهش هاي باستان شناسي دريايي وجود دارد. امروزه حفاري ها با روشهاي كامل تر و علمي تر و با دقت انجام مي شود، برنامه هاي تحقيقي به شكل سيستماتيك به وسيله كشتي هاي پژوهشي و تيم هاي متخصص در مسيرهاي كشتيراني و نزديك بندرها انجام مي گيرد، گاه داده هاي پردازشي از اين پژوهشها به دست مي آيد. امروزه در كشورهايي كه به باستان شناسي زير آب اهميت مي دهند زيردريايي هاي كوچك مجهز به تلوزيون مدار بسته، بازو هاي متحرك الكتريكي و ديگر وسايل مورد نياز به كار گرفته مي شوند تا بتوانند كشفيات تازه و اعجاز برانگيزي را به سامان برسانند.
باستان شناسي دريا در دهه هاي اخير در كشور هايي چون پرتغال، آلمان، استراليا و … رشد قابل ملاحظهيي داشته است.
در باستان شناسي دريا، آب خود حافظ مواد و مصالح آن است. غير از هوا، مواد آلييي مانند چوب، منسوجات، بقاياي خوراكي و ديگر بقايايي كه تقريبا به صورتي كامل حفاظت شده اند و چنين يافته هايي حاوي اطلاعات وسيعي است كه وقتي بوسيله شيوه هاي علمي آناليز و بررسي مي شوند، ارزشهايشان نمايان مي شود، به همين دليل است كه سايت هاي (محوطه هاي) زير آب به وسيله قوانين حفاظتي ايالات مختلف پشتيباني مي شوند، حفاري هاي زير آب، همانند تحقيقات باستان شناسي روي خشكي، بايد از طريق افراد صاحب صلاحيت
و اهل فن صورت گيرد، تنها متخصصين حرفهيي مي توانند چنين كارهايي را بخوبي صورت و سامان دهند.
در كشور ما وضعيت چگونه است!؟
براي پاسخ به اين پرسش ابتدا به سراغ گروه باستان شناسي زير آب رفتيم، علي طيبي كارشناس ارشد پژوهشكده باستان شناسي و عضو گروه باستان شناسي زير آب ابتدا تاريخچه مختصري از باستان شناسي زير آب در ايران را يادآور شده و مي گويد: اوايل سال ١٣٧٧ به پيشنهاد گلشن معاونت سازمان ميراث فرهنگي كشور تيم باستان شناسي زير آب، متشكل از گروه سه نفري شامل بنده، حسين توفيقيان و سيد محمود ميراسكندري آغاز به كار كرد و سرپرستي گروه به عهده دكتر ميراسكندري قرار گرفت، ابتدا به مدت سه تا چهار ماه مطالعه كتابخانهيي انجام داديم و سپس آموزش غواصي را آغاز كرديم چرا كه اين آموزش ها امري لازم در باستان شناسي زير آب است.
حسين توفيقيان كارشناس پژوهشكده باستان شناسي و عضو ديگر گروه باستان شناسي زير آب در تكميل سخنان همكارش مي گويد: باستان شناسي زير آب بسيار پيچيده تر از غواصي آزاد است. چرا كه فرد علاوه بر آموزش هاي غواصي، به يادگيري آموزش هاي تخصصي درباره باستان شناسي نيز نياز دارد و اين كار شرط اساسي به حساب مي آيد.
وي امكانات موجود در اين زمينه را بسيار اندك و در حد هيچ ارزيابي مي كند و مي گويد: نبود امكانات سبب شده است تا ما به صورت تجربي به سراغ اين كار برويم و همين امر كار را بسيار طولاني كرده است.
بندر سيراف نخستين تجربه
نخستين تجربه گروه باستان شناسي زير آب، بندر سيراف در بوشهر بود.
توفيقيان درباره اهميت اين بندر و وجود آثار باستاني در درياي اين منطقه مي گويد:
بندر سيراف نخست بعد از اسلام به عنوان مهم ترين بندر خليج فارس مورد توجه بازرگانان زمان خود بوده است.
وي درباره چگونگي آغاز به كار به آشنايي با تعدادي از غواصان حرفهيي كه در طول آموزش با آنها آشنا شدند اشاره كرده و مي گويد: ساحل بندر سيراف را تا عمق ٣٠ متر به صورت راندم (نمونهيي) مورد بررسي قرار داديم. در بندر سيراف اشياي خاصي به دست نياورديم البته در عمق هاي يكي دو متر، سفال هايي ديده شد كه نتيجه فرسايش سواحل بود. با توجه به اولين تجربه مان، اگر بودجه و امكانات بيشتري در اختيار مان قرار مي گرفت. موفقيت بيشتري مي توانستيم كسب كنيم.
توفيقيان در پاسخ به اين پرسش كه نحوه شناسايي محوطه ها زير آب چگونه است؟ مي گويد: اين كار معمولا بنا به درخواست استان ها و اداره ميراث فرهنگي آن منطقه صورت مي گيرد به عنوان مثال رييس پروژه تخت سليمان از گروه ها براي باز بيني ديواره هاي درياچه هاي تخت سليمان دعوت به عمل آورد و گروه عازم آنجا شد، با وجود اين كه ابعاد درياچه تخت سليمان ١٢٠ در ٨٠ است، اما بيش از ٧٠ متر عمق دارد و بيشتر به گودالي شبيه است تا درياچه!! و طبق گزارشي كه هيات آلماني در حفاري هاي قبل از انقلاب داده بودند، كانال هايي از دوران ساساني شناسايي كرده بودند و گروه در نظر داشت كه كانال ها را مورد باز بيني قرار دهد و تغييرات احتمالي را مطالعه كند، در حالي كه كانال ها در اثر رسوب گذاري شديد مسدود شده بود.
در نهايت نتيجه كاوش هاي گروه باستان شناسي زير آب نشان داد، كانال هايي كه به بندر اژدها، (قسمتي از چوب كه بيرون از درياچه رسوب زياد گرفته است) ارتباط داشت، در بخشي از درياچه وجود دارند.
رابطه با كشور هاي پيشرفته در باستان شناسي زير آب، رمز موفقيت سخنان دو عضو اصلي گروه باستان شناسي زير آب، نشان داد كه تا چه ميزان در اين زمينه با فقر آموزشي رو به رو هستيم، دكترسيدمحمود ميراسكندري سرپرست گروه باستان شناسي زير آب، توسعه اين علم در ايران را منوط به رابطه گسترده تر با كشورهايي مي داند كه در اين زمينه تجربه هاي فراواني به دست آورده اند. وي از دو كشور پيشگام در باستان شناسي زير آب نام مي برد و مي گويد: استراليا و ايتاليا فعاليت هاي جدي و مستمري در اين زمينه داشتند و پس از اين دو كشور فرانسه، تايلند قرار دارند. حتي در استراليا تام واسمر در حال بررسي سواحل خليج فارس در بحرين است. كار وي تا مرحلهيي پيش رفته است كه موزهيي تحت عنوان (دستاوردهاي زير آب) در بحرين برگزار كرده است.
مير اسكندري از ملاقات با اين غواص باستان شناس خبر داده مي گويد: طبق صحبتي كه با ايشان داشتيم، براي همكاري با گروه باستان شناسي زير آب، ايران ابراز تمايل كردند.
وي مي افزايد: اگر بخواهيم در اين حوزه پيشرفت كنيم بايد با اين كشورها در ارتباط باشيم چرا كه سابقه فعاليت در زمينه باستان شناسي زير آب در ايران بيش از سه سال و نيم نيست، و هنوز در مقايسه با كشورهاي ديگر بسيار عقب هستيم.
وي در ادامه ياد آور مي شود: متاسفانه و به رغم ضرورت چنين كاري تا به امروز نتوانستيم مسوولين را متوجه اين امر كنيم كه بايد رابطه علمي و كاري با كشورهاي صاحب تجربه و دانش در اين زمينه داشته باشيم، لذا مي بينيم كه تا كنون هيچ گامي در اين زمينه برداشته نشده است. اين در حالي است كه باستان شناسي زير آب در كشورهاي مختلف از اهميت بسزايي برخوردار است و ايكوموس امسال را به عنوان سال باستان شناسي زير آب اعلام كرد.
كوروش رشيدي، عضو ايكوموس هم اعتقاد دارد: ايكوموس يكي از شاخه هاي يونسكو است كه مقرش در پاريس است و در هر كشور حتي ايران كميته دارد، و با توجه به اين كه ٢٨ فروردين روز جهاني ميراث فرهنگي است. ٢٩ فروردين از طرف ايكوموس به عنوان روز جهاني بناها و محوطه هاي تاريخي معرفي شد كه اين تاريخ گذاري از سال ١٩٨٢ شروع شد و همزمان با روز عنواني براي آن سال انتخاب مي شود، به عنوان مثال ٢ سال گذشته را، سال روستا هاي تاريخي ناميدند و امسال را به عنوان سال باستان شناسي زير آب اعلام كردند. ايران نيز مانند ساير كشورها از نامگذاري ايكوموس در پاريس تبعيت مي كند و با توجه به اين نامگذاري امسال سياست هاي لازم در زمينه باستان شناسي زير آب انجام مي شود.
تور ماهي گيران و بندر امير آباد لاهيجان
دكتر ميراسكندري در پاسخ به اين سوال كه در كدام يك از كنكاش هاي باستان شناسي زير آب به دستاوردهاي تاريخي بيشتري دست يافتيد مي گويد: يكي از برنامه ها و كنكاش هاي جدي ما در بندر امير آباد لاهيجان بود. ماهيگيران، زمان صيد ماهي، تورشان به مانعي برخورد مي كند و مساله را به ميراث فرهنگي استان گزارش مي دهند. سپس مشخص شد كه كشتييي غرق شده است و طبق بررسي ها، ظروفي متعلق به دوره قاجار نيز در آن وجود دارد. بنا به در خواست ميراث فرهنگي استان گيلان، گروه باستان شناسي زير آب جهت كاوش به آنجا اعزام شدند كه ظروف را از كشتي غرق شده استخراج كردند ولي متاسفانه بخشي از كشتي كه مانع صيد ماهيگيران شده بود، توسط اره تكه تكه شد در حالي كه اگر بودجهيي به اين امر اختصاص مي يافت كشتي غرق شده به راحتي خارج مي شد و به عنوان اثر تاريخي و باستاني حفظ مي شد.
از بيژن زهاب معاون اداره كل ميراث فرهنگي استان گيلان در خصوص كشتي غرق شده در بندر اميرآباد لاهيجان و كارهايي كه در اين زمينه انجام شده پرسيديم كه گفت: متاسفانه بودجه لازم و كافي براي ادامه كشفيات از كشتي غرق شده در بندر وجود ندارد و كشتي نيز در همان وضع قبلي اش است، البته آثار مكشوفه توسط گروه باستان شناسي زير آب در اختيار ما قرار گرفت و در حال حاضر اين آثار در موزه تاريخچه لاهيجان نگهداري مي شود. اما هنوز تصميمي براي كشتي غرق شده در بندر اميرآباد گرفته نشده است.
بودجه اندك
دكتر ميراسكندري بزرگ ترين مانع پيشرفت در باستان شناسي زير آب را نبود بودجه كافي مي داند و مي گويد: بسياري از وسايلي كه در غواصي مورد استفاده قرار مي گيرند، بعد از استفاده فرسوده مي شوند و علاوه بر آن نيازمند به تجهيزاتي چون دوربين عكاسي و دوربين فيلمبرداري زير آب هستيم، ما حتي قايقي مستقل جهت اين كار را نداريم، از طرفي علاوه بر قايق به ناخدا و راهنماي محلي نيز نياز داريم كه باز هم نيازمند صرف هزينه است با وجود اختصاص هزينهيي در حد يك و نيم تا دو و نيم ميليون طبيعي است كه نمي توان چنين امكاناتي را فراهم كرد.
وي بودجه مورد نياز براي ادامه كشفيات از كشتي را دست كم ٤ تا ٥ ميليون تومان ارزيابي مي كند و مي گويد: در بسياري از مواقع به دليل كسر بودجه مجبور هستيم زودتر كارمان را متوقف كنيم در حالي كه حمايت مالي و نيروي انساني لازم شرط اصلي براي دسترسي به اين اهداف است. آيا مسوولين در هنگام طرح پيشنهاد از اين هزينه ها مطلع بودند!
شايد مسوولين امر به ابتداي پيشنهاد اين طرح به بودجه و هزينه ها توجهي نكردند و شايد هم علت اصلي نبود شناخت مسوولين از حرفه باستان شناسي زير آب باشد! همان طور كه ابتدا اشاره كرديم، كشورهاي ديگر باستان شناسي زير آب را با تجهيزات بسيار مفصلي انجام مي دهند در حالي كه باستان شناسي زير آب در ايران با كمترين تجهيزات در اعماق آب انجام مي شود. به نظر مي رسد در صورت تداوم چنين وضعيتي، باستان شناسي زير آب تنها در حد تصميم و حرف باقي بماند از حرف تا عمل فرسنگ ها فاصله است.
جايگاه باستان شناسي زير آب در ايران
كشور ما به دليل ارتباط با آب ها و درياهاي آزاد، از نظر باستان شناسي زير آب، موقعيت ويژهيي دارد چرا كه تعدادي درياچه و آبگيرهاي داخلي در ايران موجود است كه از نظر تاريخي، داراي موقعيت هاي بسيار ويژهيي هستند به عنوان مثال درياچه اروميه از اين نظر از اهميت خاصي برخوردار است. همچنين تعدادي از محوطه هاي باستاني در كنار درياچه اروميه و يا ساحل دريا قرار دارند كه امروزه برخي از آنها زير آب نهفته اند.
احمد چايچي عضو هيات علمي گروه اشيا و اموال فرهنگي و تاريخي كه در زمينه باستان شناسي زير آب نيز مطالعاتي دارد در رابطه با جايگاه باستان شناسي زير آب در ايران چنين مي گويد: كشور ايران، به دليل موقعيتي كه در قاره آسيا قرار گرفته و راه هاي ارتباطي كه اهميتي تاريخي نيز دارند، به عنوان بهشت باستان شناسي زير آب محسوب مي شود، ناگفته نماند كه باستان شناسي زير آب در كشور هاي مختلف دنيا نيز اعتبار ويژه يي دارد.
باستان شناسي زير آب در جذب توريست و مساله اقتصاد كشور حايز توجه است. به عنوان مثال در بنادر آزاد، كشتي هاي غرق شده بسياري از دوره ايلامي و هخامنشي، پارتي و اوايل صدر اسلام همين طور دوره قرون جديد استعمار اروپا، هلند، انگليس و پرتقال موجود است كه موقعيت بسيار ممتازي به سواحل شمالي خليج فارس بخشيد و با كمال تاسف كشورهاي جنوب خليج فارس بيشترين سرمايه گذاري را در اين زمينه كردند و موزه هاي دريايي را در كنار بنادر ايجاد كردند كه هم در جذب توريست و هم در توسعه اقتصادي كشورشان موثر است. به عنوان مثال، مي توان به تجربه تركيه در اين زمينه اشاره كرد. موزه درياي باد روم كه تنها محتواي دو كشتي غرق شده توانستند موزهيي در قلعه تاريخي باد روم واقع در بندر باد روم تشكيل دهند و قلعه را به صورت موزه دريايي در آورند و اين مساله به جذب توريست از اهميت بسزايي برخوردار است.
باستان شناسي زير آب از اهميت ملي بر خوردار است به طوري كه جزو پروژه هاي بين المللي و همكاري هاي چند جانبه كشورها محسوب مي شود. از اين رو مي توان با ترغيب كشورهاي مختلف از كمك هاي خارجي ها و كمك سازمان هاي بين المللي نظير يونسكو با توجيه درست اين پروژه و اقدامات انجام شده، برخوردار شد.
وي در خاتمه مي افزايد: اگر به اهميت ادامه و گسترش فعاليت هاي باستان شناسي زير آب پي برده شود بسيار كارساز است و حتي ميتواند در تاسيس موزه هاي دريايي در كنار بنادر راه گشا باشد.
همچنين گذشته تاريخ و فرهنگ ايران را در سطح جهاني نشان داده و كشتي هاي غرق شده را زير آب هاي سواحل شمالي خليج فارس جستوجو كنيم و اين آثار را معرض مطالعه و معرفي به دنيا قرار دهيم.
موضوع: ديرينشناسي
پديدآورنده: جباري، مريم
نشريه: اعتماد،شماره نشریه: 26/11/82
