شهر هخامنشی لیدوما؛ کشف باشکوه کاخ ستون‌دار در شاهراه شاهی

شهر هخامنشی لیدوما یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی و پایگاه‌های حکومتی عصر هخامنشی در دشت فهلیان شهرستان ممسنی استان فارس است که به‌عنوان یک استراحتگاه شاهی و مرکز دیوانی در مسیر «راه شاهی» میان تخت جمشید و شوش شناخته می‌شود. این محوطه باستانی با داشتن بقایای کاخ ستون‌دار، پایه‌ستون‌های شبیه به آپادانا و ساختار‌های اداری پیشرفته، پس از پاسارگاد، شوش و تخت جمشید، از مهم‌ترین شواهد شهرسازی اداری در شاهنشاهی پارس به شمار می‌رود.

موقعیت جغرافیایی و کشف باستان‌شناسی شهر هخامنشی لیدوما

محوطه باستانی جین‌جان یا قلعه‌کَلی در منطقه فهلیان شهرستان رستم و نورآباد ممسنی، جایگاه اصلی مجموعه‌ای است که در متون تاریخی با عنوان شهر هخامنشی لیدوما انطباق داده شده است. این ناحیه استراتژیک در غرب استان فارس امروزی، پیونددهنده اقلیم کوهستانی زاگرس جنوبی با جلگه‌های پست خوزستان بوده و موقعیتی منحصر‌به‌فرد را برای نظارت بر کاروان‌های تجاری و تشریفاتی امپراتوری فراهم می‌ساخت. دشت حاصلخیز فهلیان به‌دلیل منابع آب دائمی و خاک مرغوب، از هزاره‌های پیش از تاریخ تا دوران اسلامی همواره بستر استقرار اجتماعات انسانی بوده است.

نخستین جرقه‌های شناسایی سازه‌های باستانی در این منطقه به اواخر دهه ۱۹۵۰ میلادی و بررسی‌های هیئت باستان‌شناسی دانشگاه توکیو به سرپرستی کیکو آتاراشی و نامیو اگامی بازمی‌گردد که به کشف بقایای سنگی یک ستون انجامید. با این حال، کاوش‌های هدفمند و علمی در سال‌های ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۷ خورشیدی (۲۰۰۲ تا ۲۰۰۸ میلادی) توسط هیئت مشترک پژوهشکده باستان‌شناسی ایران و دانشگاه سیدنی استرالیا، تحت هدایت مشترک دکتر علیرضا عسکری چاوردی و پروفسور دانیل پاتس (Daniel T. Potts) به آشکارسازی این مجموعه ساختمانی بزرگ انجامید.

گمانه‌زنی‌ها و لایه‌نگاری‌های دقیق در تل نورآباد و تپه سروان، تسلسل زیستی گسترده‌ای از دوره نوسنگی تا دوران اسلامی را نشان داد، اما افق هخامنشی در محوطه قلعه‌کلی با پدیدار شدن یک تالار ستون‌دار، ابعاد تازه‌ای از تمرکز قدرت هخامنشیان در خارج از پایتخت‌های تشریفاتی را اثبات کرد. این کشف نشان داد که معماری یادمانی هخامنشی تنها محدود به تخت جمشید، پاسارگاد و شوش نبوده، بلکه در سراسر مراکز راهبردی امپراتوری بازتولید شده است.

لیدوما در گل‌نوشته‌های باروی تخت جمشید و اسناد عیلامی

نام «لیدوما» (در خط میخی عیلامی: Li-du-ma) بارها در مجموعه کتیبه‌ها و گل‌نوشته‌های باروی تخت جمشید (Persepolis Fortification Tablets) که توسط ریچارد هالوک (Richard T. Hallock) رمزگشایی و منتشر شد، ثبت گردیده است. این اسناد دیوانی که به سال‌های سیزدهم تا بیست و هشتم پادشاهی داریوش بزرگ (حدود ۵۰۹ تا ۴۹۴ پیش از میلاد) تعلق دارند، نشان می‌دهند که لیدوما یک ایستگاه کلیدی در سامانه اداری-تدارکاتی ایالت پارس بوده است.

در متون اداری هخامنشی، لیدوما به عنوان محلی برای توزیع جیره‌ها، نگهداری غلات، روغن، شراب و تأمین آذوقه گروه‌های مسافر از جمله صنعتگران، مأموران عالی‌رتبه دولتی و پیک‌های شاهی به ثبت رسیده است. وجود مقادیر قابل توجهی از جیره‌های ثبت‌شده در این گل‌نوشته‌ها برای لیدوما نشان‌دهنده استقرار یک کارگزار بلندپایه دولتی یا حضور متناوب شاه و درباریان در این اقامتگاه مجلل بوده است.

بر اساس پژوهش‌های والتر هینتس و پی‌یر بریان، لیدوما نه‌تنها یک ایستگاه تعویض اسب (چاپار) بلکه یک مرکز منطقه‌ای جمع‌آوری مالیات و ذخیره غلات دولتی بوده است که مناطق پیرامونی کوهپایه‌های زاگرس را مدیریت می‌کرده است. مدارک اقتصادی عیلامی تصریح دارند که کاروان‌های رسمی با ارائه نامه‌های مهر و موم شده (پته یا گذرنامه سلطنتی موسوم به میاتوشیش) سهمیه جیره خود را مستقیماً از انبارداران لیدوما دریافت می‌کردند.

معماری و ساختار کاخ ستون‌دار لیدوما

مهم‌ترین سازه کشف‌شده در شهر هخامنشی لیدوما، یک عمارت مجلل اداری-تشریفاتی موسوم به «پاویون جین‌جان» است که شباهت‌های ساختاری و بصری شگفت‌انگیزی با کاخ‌های پایتخت دارد. تالار مرکزی این بنا دارای پایه‌ستون‌های سنگی تراش‌خورده با نقوش پالمت (نخل‌نما)، نیلوفر آبی (لوتوس) و برگ‌های کنگری است که از سنگ خاکستری تیره متمایل به سیاه محلی استخراج و با دقت استثنایی صیقل داده شده‌اند.

این پایه‌ستون‌ها از لحاظ تکنیک حجاری و مقیاس، قرابت نزدیکی با پایه‌ستون‌های مکشوفه در کاخ آپادانای شوش، کاخ بردک‌سیاه در برازجان و بناهای دوره داریوش و خشایارشا در تخت جمشید دارند. دیوارهای ضخیم خشتی تالار با ملات گل و اندود گچی تزیین شده بودند و کف تالار در چند لایه با اندود قرمز‌رنگ یا گچ کوبیده‌شده پوشانده شده بود که تجمل معماری شاهنشاهی را به نمایش می‌گذاشت.

ویژگی‌های مهندسی این مجموعه نشان می‌دهد که سقف تالار بر روی ستون‌های چوبی مستقر بر این پایه‌ستون‌های سنگی استوار بوده است. استفاده از ساقه ستون‌های چوبی مرغوب (احتمالاً چوب سرو یا سدر وارداتی) یکی از شیوه‌های رایج در معماری درباری هخامنشی برای سبک‌سازی سازه‌های مناطق زلزله‌خیز و معتدل بوده است.

جایگاه لیدوما در شبکه راه شاهی هخامنشی

یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای شاهنشاهی هخامنشی، احداث سامانه ترابری و ارتباطی پیشرفته موسوم به «راه شاهی» (Royal Road) بود که پایتخت‌ها و مراکز عمده را به یکدیگر متصل می‌ساخت. شاخه جنوب‌غربی این شبکه بزرگ، پایتخت زمستانی یعنی شوش را از طریق دشت خوزستان، بهبهان، ممسنی و شیراز به تخت جمشید و پاسارگاد وصل می‌کرد. در این نقشه ارتباطی، لیدوما جایگاهی ممتاز به عنوان یک منزلگاه بزرگ شاهی ایفا می‌کرد.

مورخان یونانی همچون هرودوت و کتزیاس به وجود ایستگاه‌های بازرسی، مهمان‌سراهای مجلل و قلعه‌های نظامی در فواصل منظم در طول شاهراه‌های هخامنشی اشاره کرده‌اند. یافته‌های باستان‌شناسی در لیدوما این گزارش‌های تاریخی را به اثبات می‌رساند؛ این محوطه صرفاً یک ایستگاه نظامی ساده نبوده، بلکه فضایی مجلل جهت استقرار موقت شاه و همراهان سلطنتی در طول سفرهای فصلی میان شوش و پارسه به شمار می‌آمده است.

• امنیت کاروان‌ها: نظارت بر گذرگاه‌های تنگ و استراتژیک رشته‌کوه‌های زاگرس و جلوگیری از راهزنی قبایل کوه‌نشین.
• پشتیبانی لجستیکی: تأمین آذوقه، اسب‌های تازه و امکانات درمانی برای مسافران دیوانی و فرستادگان رسمی.
• نظام تبادل پیام: انتقال سریع نامه‌ها و فرمان‌های شاهی به روش چاپار سریع‌السیر (پیرادازیش) در کمترین زمان ممکن.
• مدیریت گمرکی: کنترل جابه‌جایی کالاها و دریافت عوارض دولتی از کاروان‌های تجاری بین ساتراپی‌ها.

یافته‌های سفالی و شواهد دوره‌های پساهخامنشی در لیدوما

مطالعات گونه‌شناختی سفال‌های به‌دست‌آمده از کاوش‌های قلعه‌کلی و محوطه‌های همجوار در ممسنی، ابعاد روشنگری از تحولات پس از سقوط هخامنشیان ارائه می‌دهد. سفال‌های ظریف نارنجی و لایه‌نازک هخامنشی، معروف به «سفال تخم‌مرغی»، همراه با قطعاتی از ظروف سفالی موسوم به «سفال مشبک و صیقلی» در لایه‌های استقراری لیدوما کشف شده‌اند که حضور نخبگان طبقه حاکم را تأیید می‌کنند.

بررسی لایه‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد که این کاخ در اواخر دوره هخامنشی یا اوایل دوره سلوکی در پی دگرگونی‌های ساختاری رها شده یا دچار آتش‌سوزی موضعی شده است. با این حال، استقرار در این محوطه به طور کامل متوقف نشد؛ بلکه در دوران فرمانروایی فرترکه‌ها و شاهان محلی پارس (Persis) و سپس در عصر اشکانی و ساسانی، این مکان با تغییر کاربری و تقسیم فضاهای معماری دوباره مورد سکونت قرار گرفت.

پژوهشگران در کاوش‌های فصل‌های اخیر بقایای سازه‌های سنگ‌چین، تنورها و خمره‌های ذخیره غلات متعلق به دوران اسلامی (قرون اولیه تا میانه) را بر روی لایه‌های فروریخته کاخ هخامنشی شناسایی کرده‌اند. این تداوم سکونت حاکی از آن است که خاک حاصلخیز و دسترسی آسان به آب، لیدوما را در سراسر اعصار تاریخی به قطب پایدار زیستگاهی ممسنی بدل کرده بود.

شهر هخامنشی لیدوما کجاست و چگونه می‌توان به آن دسترسی داشت؟

این محوطه باستانی در استان فارس، مجاورت شهر فهلیان و در فاصله حدود ۱۰ تا ۱۵ کیلومتری شمال غربی شهر نورآباد ممسنی واقع شده است. مسافران و پژوهشگران برای بازدید از بقایای محوطه جین‌جان و قلعه‌کلی می‌توانند از محور مواصلاتی شیراز به نورآباد و سپس جاده فهلیان استفاده کنند. با توجه به آسیب‌پذیر بودن بقایای کاوش‌شده، بیشتر ستون‌ها و بخش‌های معماری با لایه‌های محافظتی خاک و پوشش‌های ایمن جهت حفاظت از عوامل فرسایش محیطی پوشانده شده‌اند.

آیا شهر لیدوما همان محل کاخ کوروش یا داریوش است؟

مدارک باستان‌شناختی و سبک‌شناسی تزیینات پایه‌ستون‌های قاشقی و نیلوفری نشان می‌دهد که بنای اصلی لیدوما در دوره حکومت داریوش بزرگ یا خشایارشا بنا شده و با کاخ‌های کوروش بزرگ در پاسارگاد تفاوت سبکی دارد. این بنا به عنوان اقامتگاه سلطنتی رسمی و دیوانی پادشاهان هخامنشی در هنگام سفر میان پایتخت‌ها عمل می‌کرده است و انتساب آن به یک پادشاه خاص به معنای انحصار شخصی نبوده، بلکه بخشی از تأسیسات دولت مرکزی هخامنشی به شمار می‌رفته است.

چه اشیایی در کاوش‌های شهر هخامنشی لیدوما کشف شده است؟

علاوه بر بقایای معماری، آثاری چون ظروف سنگی صیقلی شبیه به سنگ‌های تخت جمشید، پایه‌ستون‌های مزین، آجرها و بست‌های فلزی اتصال سنگ، قطعات سفالینه‌های ظریف هخامنشی و ابزارهای استخوانی و فلزی در این محوطه کشف شده است. این اشیا برای نگهداری، حفاظت و مطالعات تخصصی بیشتر به موزه‌های باستان‌شناسی استان فارس و موزه‌های پژوهشی منتقل شده‌اند.

منابع

1. Potts, D. T., Asgari Chaverdi, A., Petrie, C. A., et al., “The Mamasani Archaeological Project: Excavations at Tol-e Spid and Qaleh Kali”, Iranica Antiqua, Vol. 44, 2009, pp. 27-81.
2. عسکری چاوردی، علیرضا و پاتس، دانیل، گزارش مقدماتی کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه هخامنشی لیدوما (ممسنی)، تهران: پژوهشکده باستان‌شناسی کشور، ۱۳۸۷.
3. Petrie, C. A., Asgari Chaverdi, A., and Potts, D. T., “The Mamasani Archaeological Project (2003–2008)”, in D. T. Potts (ed.), A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East, Wiley-Blackwell, 2012, pp. 912-928.
4. Atarashi, K. and Horiuchi, K., Fahlian: The Excavation of Tape Suruvan, 1959, The Tokyo University Iraq-Iran Archaeological Expedition Report 4, Tokyo: The Yamakawa Publishing Co., 1963.
5. Potts, D. T., Askari Chaverdi, A., Petrie, C. A., et al., “Further Excavations at Qaleh Kali (MS 46) by the Joint ICAR-University of Sydney Mamasani Expedition”, Iranica Antiqua, Vol. 44, 2009.
6. Weeks, L., Petrie, C. A., and Potts, D. T., “Excavations at Tol-e Nurabad and Tol-e Spid”, in The Mamasani Archaeological Project, Oxford: BAR International Series, 2006.
7. Hallock, Richard T., Persepolis Fortification Tablets, Oriental Institute Publications, Vol. 92, Chicago: The University of Chicago Press, 1969, pp. 721-723.
8. Henkelman, Wouter F. M., The Other Gods Who Are: Studies in Elamite-Iranian Acculturation Based on the Persepolis Fortification Texts, Achaemenid History XIV, Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 2008.
9. Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, translated by Peter T. Daniels, Winona Lake: Eisenbrauns, 2002, pp. 357-387.
10. Hinz, Walther, The Lost World of Elam: Re-creation of a Vanished Civilization, translated by Jennifer Barnes, London: Sidgwick & Jackson, 1972.
11. Koch, Heidemarie, Es kündet Dareios der König: Vom Leben im persischen Großreich, Mainz: Philipp von Zabern, 1992.
12. Askari Chaverdi, A., Khosrowzadeh, A., McCall, B., Petrie, C. A., Potts, D. T., et al., “Archaeological Evidence for Achaemenid Settlement within the Mamasani Valleys, Western Fars”, in J. Curtis and St J. Simpson (eds.), The World of Achaemenid Persia, London: I.B. Tauris, 2010, pp. 287-297.
13. Curtis, John and Tallis, Nigel, Forgotten Empire: The World of Ancient Persia, Berkeley: University of California Press, 2005.
14. Stronach, David, Pasargadae: A Report on the Excavations Conducted by the British Institute of Persian Studies from 1961 to 1963, Oxford: Clarendon Press, 1978.
15. Roaf, Michael, “Sculptures and Sculptors at Persepolis”, Iran, Vol. 21, 1983, pp. 1-164.
16. Graf, David F., “The Persian Royal Road System”, in Achaemenid History VIII: Continuity and Change, Leiden: NINO, 1994, pp. 167-189.
17. Potts, D. T., The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge: Cambridge University Press, 2016 (2nd Edition), pp. 340-385.
18. Herodotus, The Histories, translated by Aubrey de Sélincourt, revised by John Marincola, London: Penguin Books, 2003, Book V, 52-54.
19. Brosius, Maria, The Persians: An Introduction, London and New York: Routledge, 2006.
20. Kuhrt, Amélie, The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period, London: Routledge, 2007.
21. Petrie, C. A., “Ceramic Production and Distribution in Western Fars”, South Asian Archaeology, 2007.
22. Dusinberre, Elspeth R. M., Empire, Authority, and Autonomy in Achaemenid Anatolia, Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
23. Callieri, Pierfrancesco, Architecture et représentations dans l’Iran sassanide, Paris: Association pour l’avancement des études iraniennes, 2014
24. عسکری چاوردی، علیرضا، «شواهد باستان‌شناختی دشت فهلیان در دوره‌های ساسانی و اسلامی»، مجله پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دوره ۳، شماره ۵، ۱۳۹۲.
25. Potts, D. T., Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era, Oxford: Oxford University Press, 2014.
26. سرفراز، علی‌اکبر و آورزمانی، فریدون، شهرهای باستانی ایران، تهران: انتشارات سمت، ۱۳۹۰.
27. طالبیان، محمدحسن، «حفاظت و مدیریت محوطه‌های باز هخامنشی در فارس»، فصلنامه مطالعات باستان‌شناسی، دانشگاه تهران، ۱۳۹۵.
28. Nylander, Carl, Ionians in Pasargadae: Studies in Old Persian Architecture, Uppsala: Almqvist & Wiksell, 1970.
29. Wiesehöfer, Josef, Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD, London: I.B. Tauris, 2001.
30. Simpson, St John, “Royal and Imperial Tents in the Achaemenid and Later Near East”, in The World of Achaemenid Persia, London: I.B. Tauris, 2010.
31. موسوی، علی، فهرست و گزارش اشیای باستان‌شناختی پایگاه‌های فارس، تهران: میراث فرهنگی، ۱۳۸۹.

سؤالات متداول

۱. شهر هخامنشی لیدوما در چه سالی و توسط چه کسانی کشف شد؟

این شهر باستانی در سال‌های ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۵ خورشیدی در دشت فهلیان ممسنی توسط هیئت مشترک باستان‌شناسی ایران و استرالیا به سرپرستی دکتر علیرضا عسکری چاوردی و پروفسور دانیل پاتس کشف گردید.

۲. اهمیت لیدوما در دوره هخامنشی چه بوده است؟

لیدوما به عنوان یک کاخ‌ستراحتگاه تشریفاتی و ایستگاه استراتژیک اداری و تأمین آذوقه در مسیر راه شاهی میان دو پایتخت شوش و تخت جمشید عمل می‌کرده است.

۳. چرا معماری لیدوما را شبیه تخت جمشید می‌دانند؟

به دلیل وجود تالار ستون‌دار با پایه‌ستون‌های تراش‌خورده سنگی مزین به گل لوتوس و نقوش گیاهی قاشقی که دقیقاً هم‌سبک با معماری کاخ‌های داریوش و خشایارشا در پارسه و شوش هستند.

۴. آیا نام لیدوما در کتیبه‌های تاریخی ذکر شده است؟

بله، نام لیدوما در چندین لوح و کتیبه میخی دیوانی باروی تخت جمشید به زبان عیلامی به عنوان مرکزی برای توزیع جیره‌های دولتی ثبت شده است.