تاریخچه قلیان در ایران و جهان چیست؟
قلیان برای چند قرن بخشی از زندگی اجتماعی، قهوهخانهها و مراسم پذیرایی در ایران و بسیاری از کشورهای شرقی بوده است. داستان شکلگیری آن پس از ورود توتون به آسیا آغاز شد و با ارتباط میان ایران، هند و قلمرو عثمانی ادامه پیدا کرد. در ایران نیز قلیان از دوره صفویه رواج یافت و در عصر قاجار حتی با یکی از مهمترین اعتراضهای سیاسی کشور پیوند خورد.
تاریخچه قلیان در ایران و جهان
داستان قلیان از زمانی آغاز شد که توتون از قاره آمریکا به اروپا و سپس به آسیا رسید. پیش از آن، ایرانیان و مردم هند وسیلهای با شکل و کاربرد امروزی قلیان نداشتند. با ورود توتون در اواخر قرن شانزدهم، ساخت وسیلهای برای عبور دادن دود از آب در محدوده ایران و هند شکل گرفت.
از آن زمان تا دوره قاجار، قلیان مسیر عجیبی را طی کرد. ابتدا در دربارها دیده شد، بعد به قهوهخانهها و خانههای مردم رسید و سرانجام در جریان نهضت تنباکو به یکی از نشانههای اعتراض ایرانیان به نفوذ اقتصادی انگلیس تبدیل شد.
ماجرای قلیان از کجا شروع شد؟
برای پیدا کردن آغاز این داستان باید به سفر توتون یا تنباکو از آمریکا نگاه کرد. پس از رسیدن اروپاییان به قاره آمریکا، توتون به اروپا منتقل شد و بازرگانان پرتغالی آن را به بنادر هند و خلیج فارس رساندند. این گیاه در اواخر قرن شانزدهم و اوایل قرن هفدهم وارد زندگی مردم منطقه شد.
در مورد محل دقیق ساخت نخستین قلیان اختلافنظر وجود دارد. دو روایت تاریخی بیشتر از بقیه مطرح شدهاند:
- در روایت هندی، نخستین قلیان در دربار اکبرشاه گورکانی ساخته شد.
- در روایت ایرانی، قلیان در دوره صفویه شکل گرفت و در ایران تکامل پیدا کرد.
- برخی پژوهشگران آن را نتیجه ارتباط فرهنگی و تجاری ایران و هند میدانند.
به همین دلیل نمیتوان اختراع قلیان را با اطمینان کامل به یک کشور نسبت داد. آنچه مشخص است، شکل شناختهشده این وسیله در فضای مشترک ایران صفوی و هند گورکانی پدید آمد.
پزشک ایرانی در دربار هند
یکی از روایتهای مشهور، ساخت قلیان را به ابوالفتح گیلانی نسبت میدهد. او پزشکی ایرانی بود که در دربار اکبرشاه در هند فعالیت میکرد. گفته میشود ابوالفتح برای عبور دادن دود توتون از آب، وسیلهای طراحی کرد که نمونه ابتدایی قلیان بود.
این روایت نشان میدهد حتی اگر نخستین نمونه در هند ساخته شده باشد، دانش و تجربه یک پزشک ایرانی در شکلگیری آن نقش داشته است. رفتوآمد پزشکان، هنرمندان و بازرگانان میان ایران و هند نیز انتقال این وسیله را سرعت بخشید.
قلیان چگونه وارد ایران شد؟
قلیان همراه با توتون و از مسیرهای تجاری جنوب و شرق به ایران رسید. بازرگانان پرتغالی، هندی و ایرانی در انتقال توتون نقش داشتند و بنادر خلیج فارس از مهمترین مسیرهای ورود این محصول بودند.
در ابتدا توتون موردنیاز از خارج وارد میشد، اما کشاورزان ایرانی خیلی زود کشت آن را آغاز کردند. در سده هفدهم، توتون در مناطقی مانند فارس، همدان، گیلان، شوشتر و بهبهان کشت میشد و ایران بهتدریج نیاز خود را از تولید داخلی تأمین کرد.
مخالفت شاه عباس با قلیان چه نتیجهای داشت؟
قلیان در زمان شاه عباس اول بهاندازهای رواج پیدا کرد که حکومت تصمیم به مقابله با آن گرفت. شاه عباس با مصرف توتون مخالف بود و برای مدتی دستور ممنوعیت آن را صادر کرد. مجازاتهایی نیز برای فروشندگان و مصرفکنندگان در نظر گرفته شد.
با وجود سختگیری حکومت، مردم مصرف قلیان و چپق را کنار نگذاشتند. توتون در شهرهای مختلف پیدا میشد و ممنوعیت نتوانست تجارت آن را متوقف کند. در نهایت حکومت بهجای ادامه ممنوعیت، کشت و فروش توتون را پذیرفت و از آن مالیات گرفت.
قلیان چگونه در دوره صفویه فراگیر شد؟
در نیمه دوم حکومت صفویه، قلیان دیگر وسیلهای ناشناخته نبود. درباریان، بازرگانان، مردم عادی و حتی زنان از آن استفاده میکردند. قلیان در مهمانیها، دیدارهای رسمی و قهوهخانهها حضور داشت و به بخشی از آداب پذیرایی تبدیل شده بود.
در دربار صفوی فردی با عنوان «قلیاندار» مسئول آماده کردن و حمل قلیان بود. قلیاندار باید آتش، تنباکو، مخزن آب و دیگر وسایل را آماده نگه میداشت و گاهی هنگام سفر یا حرکت شاه نیز همراه او بود.
قهوهخانهها و عمومی شدن قلیان
قهوهخانهها نقش مهمی در انتقال قلیان از دربار به میان مردم داشتند. این مکانها محل گفتوگو، شاهنامهخوانی، نقالی و دیدارهای روزانه بودند و قلیان نیز در کنار نوشیدنی به مشتریان ارائه میشد.
با افزایش تقاضا، صنعتگران ایرانی نمونههای متنوعتری ساختند. قلیانهای اشرافی از نقره، بلور و فلزات تزئینشده ساخته میشدند، اما مردم عادی بیشتر از نمونههای سفالی، چوبی و مسی استفاده میکردند.
چرا قلیان در دوره قاجار بسیار رایج شد؟
در دوره قاجار، قلیان تقریباً در تمام لایههای جامعه دیده میشد. از کاخ شاه و خانه اعیان گرفته تا بازار، قهوهخانه و خانه مردم عادی، این وسیله بخشی از دورهمیها و پذیرایی بود.
تصاویر باقیمانده از فتحعلیشاه و دیگر شخصیتهای قاجاری نیز قلیان را در مجالس رسمی نشان میدهند. در خانههای ثروتمند، قلیانهای مخصوص مهمانان آماده میشد و جنس و تزئین آن میتوانست جایگاه اقتصادی خانواده را نشان دهد.
انگلیس چه دخالتی در تجارت تنباکوی ایران داشت؟
ماجرای مهم قلیان و انگلیس به تحریم ایران مربوط نبود. در سال ۱۸۹۰ میلادی، ناصرالدینشاه امتیاز انحصاری تولید، خرید، فروش و صادرات توتون و تنباکوی ایران را برای مدت پنجاه سال به جرالد تالبوت، تبعه انگلیس، واگذار کرد.
طبق این قرارداد، شرکت انگلیسی میتوانست بر بخش بزرگی از تجارت تنباکو ایران کنترل داشته باشد. کشاورزان و تاجران ایرانی دیگر نمیتوانستند مانند گذشته محصول خود را آزادانه معامله کنند و باید با نمایندگان شرکت طرف میشدند.
چرا ناصرالدینشاه این امتیاز را واگذار کرد؟
دولت قاجار با کمبود منابع مالی روبهرو بود و واگذاری امتیازهای اقتصادی به خارجیها را راهی برای کسب درآمد میدانست. تالبوت متعهد شد مبلغی سالانه و بخشی از سود شرکت را به حکومت ایران پرداخت کند.
این قرارداد فقط یک معامله تجاری ساده نبود. امتیاز تنباکو زندگی گروههای زیادی را تحت تأثیر قرار میداد:
- کشاورزانی که توتون و تنباکو میکاشتند
- تاجران عمده و صادرکنندگان ایرانی
- فروشندگان بازار و صاحبان قهوهخانهها
- کارگران و افرادی که از این تجارت درآمد داشتند
- مصرفکنندگانی که باید محصول را از شبکه تحت کنترل شرکت تهیه میکردند
اعتراض مردم ایران به امتیاز تنباکو چگونه آغاز شد؟
وقتی جزئیات قرارداد روشن شد، مخالفت از بازار و شهرهای تولیدکننده تنباکو آغاز شد. تاجران میدانستند با اجرای کامل امتیاز، استقلال خود را از دست میدهند و سود اصلی تجارت به یک شرکت خارجی میرسد.
اعتراضها ابتدا در شهرهایی مانند شیراز، تبریز، اصفهان، مشهد و تهران گسترش یافت. بازارها تعطیل شدند و تاجران و روحانیان علیه امتیاز سخن گفتند. کشاورزان نیز نگران بودند مجبور شوند محصول خود را با شرایط تعیینشده شرکت بفروشند.
مهمترین علتهای اعتراض مردم عبارت بودند از:
- واگذاری تجارت یک محصول مهم ایرانی به خارجیها
- تهدید درآمد کشاورزان و بازاریان
- دخالت مأموران شرکت در تولید و فروش داخلی
- نارضایتی از امتیازهای متعدد حکومت قاجار به روسیه و انگلیس
- نگرانی از افزایش نفوذ سیاسی و اقتصادی بیگانگان
تحریم تنباکو چگونه قلیانها را خاموش کرد؟
در اوج اعتراضها، میرزای شیرازی فتوایی در مخالفت با مصرف توتون و تنباکو صادر کرد. پس از انتشار فتوا، مردم از کشیدن قلیان و چپق خودداری کردند و فروشندگان نیز معامله محصولات دخانی را کنار گذاشتند.
اهمیت این تحریم در آن بود که قلیان در آن زمان بسیار رایج بود. کنار گذاشتن وسیلهای که در خانه، بازار، قهوهخانه و دربار استفاده میشد، نشاندهنده گستردگی اعتراض بود.
قلیانهای دربار ناصرالدینشاه
در روایتهای تاریخی آمده است که تحریم به اندرونی کاخ نیز رسید و زنان حرم و خدمتکاران از آماده کردن قلیان شاه خودداری کردند. وقتی شاه دلیل این کار را پرسید، با این پاسخ روبهرو شد که همان مرجعی که استفاده از تنباکو را حلال دانسته بود، اکنون آن را ممنوع کرده است.
فارغ از جزئیات متفاوت این روایت، اسناد تاریخی نشان میدهند تحریم در تهران و دیگر شهرها بهطور گسترده اجرا شد. خاموش شدن قلیانها به نماد مقاومت در برابر قرارداد انگلیسی تبدیل شد.
قرارداد انگلیسی چگونه لغو شد؟
اعتراض بازار، روحانیان، کشاورزان و مردم عادی چنان گسترده شد که حکومت امکان اجرای امتیاز را از دست داد. ناصرالدینشاه ابتدا تلاش کرد بخشی از قرارداد را تغییر دهد، اما ادامه تحریم باعث شد سرانجام امتیاز را در سال ۱۸۹۲ لغو کند.
لغو قرارداد بدون هزینه نبود. دولت ایران مجبور شد مبلغ قابلتوجهی به شرکت انگلیسی غرامت بپردازد و برای تأمین آن وام بگیرد. بااینحال، مردم توانستند یکی از مهمترین امتیازهای خارجی دوره قاجار را متوقف کنند.
پیامدهای نهضت تنباکو
نهضت تنباکو فقط بر تجارت دخانیات اثر نگذاشت. این حرکت نتایج سیاسی و اجتماعی مهمی به همراه داشت:
- قدرت اعتراض هماهنگ مردم را نشان داد.
- پیوند میان بازار، روحانیان و کشاورزان را تقویت کرد.
- مخالفت با نفوذ اقتصادی روسیه و انگلیس را گسترش داد.
- اعتبار حکومت ناصرالدینشاه را کاهش داد.
- زمینه اجتماعی جنبش مشروطه را تقویت کرد.
به این ترتیب، قلیان که سالها وسیلهای برای پذیرایی و دورهمی بود، برای مدتی به یکی از روشنترین نشانههای اعتراض سیاسی در ایران تبدیل شد.
قلیان چگونه از ایران و هند به دیگر کشورها رفت؟
قلیان از طریق بازرگانان، مسافران و دربارها به قلمرو عثمانی و کشورهای عربی رسید. در عثمانی با نام «نارگیله» شناخته شد و قهوهخانههای استانبول به یکی از مراکز اصلی رواج آن تبدیل شدند.
در قرن هجدهم، کارکنان و بازرگانان انگلیسی ساکن هند نیز با قلیان آشنا شدند. بعضی از آنها پس از بازگشت، این وسیله را به اروپا بردند و قلیان در نگاه اروپاییان به نمادی از زندگی شرقی تبدیل شد.
مرور کوتاه تاریخ قلیان
مهمترین نقاط این مسیر تاریخی را میتوان به ترتیب زیر مرور کرد:
- قرن پانزدهم و شانزدهم: انتقال توتون از آمریکا به اروپا و سپس آسیا
- اواخر قرن شانزدهم: شکلگیری نمونههای ابتدایی قلیان در ایران یا هند
- دوره صفویه: ورود قلیان به ایران، ممنوعیتهای حکومتی و سپس گسترش مصرف
- قرن هفدهم: رواج کشت توتون و شکلگیری قلیانداری در دربار
- دوره قاجار: حضور گسترده قلیان در خانهها، بازار و قهوهخانهها
- سالهای ۱۸۹۱ و ۱۸۹۲: تحریم تنباکو و لغو امتیاز شرکت انگلیسی
- قرن بیستم: گسترش سیگار و کاهش نسبی استفاده از قلیان
- اواخر قرن بیستم: رواج دوباره قلیان با تنباکوهای معطر
جمعبندی
تاریخ قلیان با ورود توتون از خارج به آسیا آغاز شد، اما شکلگیری و تکامل خود قلیان به ارتباط ایران و هند مربوط بود. این وسیله در دوره صفویه وارد زندگی ایرانیان شد و با وجود ممنوعیتهای شاه عباس، در دربار و قهوهخانهها گسترش یافت.
قلیان در دوره قاجار به اوج رواج خود رسید، اما مهمترین حضور آن در تاریخ ایران به نهضت تنباکو مربوط میشود. مردم ایران با کنار گذاشتن قلیان و تحریم مصرف تنباکو، امتیاز انحصاری یک شرکت انگلیسی را بیاثر کردند و حکومت را به لغو قرارداد واداشتند.
سوالات متداول
آیا قلیان از خارج وارد ایران شد؟
توتون از خارج و احتمالاً از مسیر هند و خلیج فارس وارد ایران شد. درباره محل اختراع قلیان اختلافنظر وجود دارد و ایران و هند هر دو در شکلگیری و تکامل آن نقش داشتهاند.
قلیان در چه دورهای در ایران رواج پیدا کرد؟
قلیان در دوره صفویه وارد زندگی ایرانیان شد و در دوره قاجار به یکی از وسایل رایج دربار، خانهها و قهوهخانهها تبدیل شد.
آیا انگلیس تنباکو را برای ایران تحریم کرد؟
خیر. ناصرالدینشاه امتیاز انحصاری تجارت تنباکوی ایران را به یک تبعه انگلیسی واگذار کرد. مردم ایران در اعتراض به این قرارداد، مصرف و معامله تنباکو را تحریم کردند.
چرا مردم قلیانها را کنار گذاشتند؟
پس از فتوای میرزای شیرازی، خودداری از مصرف توتون و تنباکو به شیوه اصلی مقابله با امتیاز انگلیسی تبدیل شد. اجرای گسترده تحریم، فعالیت شرکت را عملاً متوقف کرد.
تحریم تنباکو چه نتیجهای داشت؟
ناصرالدینشاه مجبور شد امتیاز را لغو کند. این پیروزی قدرت حرکت هماهنگ مردم را نشان داد و یکی از زمینههای سیاسی و اجتماعی جنبش مشروطه شد.
