نقش مشاوره در یونان باستان
اين اتهامات و دعاوي شگفتانگيز بخوبي نشان ميدهد كه دموكراسي محدودي كه در دوران به اصطلاح ديكتاتوري پريكلس رواج داشت تا چه پايه حقيقي بوده است. مطالعه ما درباره دموكراسي بايد با احتياط و دقت بسيار همراه باشد، زيرا كه اين يكي از برجستهترين تجارب تاريخ حكومتهاست. محدوديت آن نخست در آن است كه فقط عده قليلي از مردم توانايي خواندن و نوشتن دارند; و دشواريهاي سفر به آتن، از شهرهاي دور دست آتيك، نيز براي اين دموكراسي محدوديتي طبيعي ايجاد ميكند. تنها مرداني كه از پدر و مادري آزاد و آتني به وجود آمده و به بيست و يك سالگي رسيده باشند، حق راي دارند; و فقط اين گونه كسان و خانواده آنان از حقوق مدني برخوردارند و يا امور نظامي و مالي كشور را به عهده دارند. در زمان پريكلس، براي اين چهل و سه هزار شارمند آتيكي، كه در ميان سيصد و پانزده هزار تن ساكنان آن سرزمين زندگي ميكنند و با دقت بسيار مراقب حدود و حقوق خويشند، رسما قدرت سياسي يكسان موجود است; و اين افراد، در برابر قانون و مجلس، حقوق متساوي دارند و خود نيز اهميت بسيار بدان ميدهند. در نظر مردمان آتن، شارمند كسي است كه نه تنها حق راي دارد، بلكه، به حكم سوابق و يا بر حسب قرعه، به مقام كلانتري و داوري نيز ميرسد. او بايد آزاد، و هميشه براي خدمت به كشور آماده باشد. كسي كه از ديگري اطاعت و تبعيت كند، يا براي امرار معاش مجبور به كار باشد، فرصت و قابليت اين خدمات را ندارد; و از اين روي، در نظر اكثر مردم آتن، كارگران شايسته آن نيستند كه از حقوق شارمندي بهرهمند باشند; گرچه آتنيان، بر اثر تناقضاتي كه در اعمال انسان وجود دارد، دهقانان زميندار را نيز شايسته انتفاع از اين حقوق ميدانند. يكصد و پانزده هزار تن بردگان آتيك، همه زنان، تقريبا تمامي كارگران،
بيست و هشت هزار و پانصد تن بيگانگان مقيم آنجا، و بالاخره بسياري از بازرگانان و پيشه وران از حق راي بي بهرهاند. راي دهندگان اجتماعات حزبي ندارند، ولي، به صورت دستههاي متفرق، از جبهه اوليگارشيك يا دموكراتيك پيروي ميكنند، و اين جدايي بر حسب آن است كه با تعميم حق راي، با اقتدار مجلس، يا با دستگيري مستمندان به هزينه اغنيا موافق باشند يا مخالف. اعضاي موثر هر جبهه در مجامعي به نام هتايرياي (همراهي) گرد ميآيند. در عصر پريكلس همه گونه مجمع در آتن موجود است: مجامع ديني، مجامع خويشاوندي، مجامع نظامي، مجامع كارگري، مجامع هنرپيشگي، مجامع سياسي، و مجامعي كه صادقانه به خوردن و آشاميدن ميپردازند. مجامع مربوط به جبهه اوليگارشيك از همه مقتدرترند، زيرا كه اعضاي آنها سوگند خوردهاند كه در امور سياسي و حقوقي از يكديگر حمايت كنند; و خصومتي مشترك نسبت به اصناف پستتري كه حق راي يافته و مزاحم اشراف صاحب زمين و بازرگانان مالدار گرديده بودند، آنان را به يكديگر ميپيوندد.در برابر اين گروه، جبههاي نسبتا دموكراتيك قرار دارد كه از كاسبان اندك مايه و شارمندان اجير شده و ملوانان كشتيهاي بازرگاني و جنگي تشكيل شده است. اين مردم از تجملات و امتيازات ثروتمندان آزرده خاطرند و كساني چون كلئون دباغ، لوسيكلس گوسفندفروش، ائوكراتس كتان فروش، كلئوفون چنگ ساز، و هوپربولوس چراغ ساز را به مقام رهبري ميرسانند. پريكلس، تا مدت يك نسل، هوشيارانه اشرافيت و دموكراسي را با هم توام ميسازد و اين گروه را از دخالت در سياست مانع ميشود، لكن پس از مرگ او، وارث حكومت ميشوند و بخوبي از فوايد و مزاياي آن بهره ميگيرند. از زمان سولون تا هنگام غلبه روم اين جدال خصمانه، ميان اوليگارشها و دموكراتها، ادامه دارد و به صورت سخنرانيها، اخذ رايها، تبعيدها، قتلها و جنگهاي داخلي جلوه گر است.
هر يك از راي دهندگان قانونا عضو دستگاه حاكمه اصلي، يعني مجلس (اكلسيا)، به شمار ميرود. در چنين وضعي، دولتي كه نماينده عموم باشد وجود ندارد. چون رفت و آمد از تپهها و كوههاي آتيك دشوار است، فقط عده معدودي از اعضاي صاحب صلاحيت هستند كه هميشه و در هر جلسه حاضر ميشوند. در اين جلسات بندرت عده اعضا از دو يا سه هزار تجاوز ميكند. شارمنداني كه در آتن يا در پيرايئوس زندگي ميكنند، بر اثر نوعي ((جبر جغرافيايي))، بر مجلس تسلط دارند. تفوق دموكراتها بر محافظه كاراني كه غالبا در مزارع و املاك آتيك متفرقند، از اين راه صورت ميگيرد. مجلس چهار بار در هر ماه تشكيل مييابد. محل آن، در مواقع مهم، ميدان شهر و تاتر ديونوسوس و يا در پيرايئوس است و معمولا مكان نيمدايرهاي است به نام
پنوكس كه در جنوب آريوپاگوس، در دامنه تپهاي واقع است. در همه اين موارد، اعضا، در زير آسمان باز، بر روي نيمكتهايي مينشينند، و طلوع صبح آغاز جلسه است. در افتتاح جلسه، خوكي در راه زئوس قرباني ميشود. اگر در اين هنگام توفان و يا زلزله و يا خسوفي پديد آيد، معمولا بيدرنگ جلسه را تعطيل ميكنند، زيرا كه اينها همه نشانه ناخرسندي و مخالفت خدايان است. قوانين جديد را فقط در اولين جلسه هر ماه ميتوان پيشنهاد كرد. عضوي كه قانوني را پيشنهاد ميكند مسئول نتايجي است كه از تصويب آن حاصل ميشود. اگر قانوني زياني بزرگ به بار آورد، هر يك از اعضاي ديگر ميتواند، در ظرف يك سال پس از تصويب، در مورد پيشنهاد كننده قرار غيرقانوني بودن درخواست كند و او را به غرامت، محروميت از حق راي، يا اعدام محكوم سازد. بدين ترتيب از قانونگذاري عجولانه ممانعت ميكرد. به موجب قسمت ديگري از اين قرارنامه، لوايح جديد را ميتوان پيش از اجرا متوقف ساخت تا يكي از محاكم در مورد تطبيق آن با قوانين موجود رسيدگي كند. و نيز، پيش از آنكه طرحي مورد شور قرار گيرد، مجلس موظف است كه آن را، جهت تطبيق مقدماتي، به هيئت پانصد نفري تسليم كند. همچنانكه امروزه در امريكا، پيش از آنكه لايحهاي در كنگره مطرح شود، به كميسيون مخصوصي كه درباره موضوع آن اطلاع و صلاحيت دارد ارجاع ميشود. هيئت پانصد نفري نميتواند طرحي را يكسره رد كند، بلكه فقط حق دارد كه آن را با اظهار نظر مثبت يا بدون آن گزارش دهد.
معمولا رئيس مجلس، با تقديم لايحهاي كه از طرف هيئت پانصد نفري گزارش داده شده است، مجلس را افتتاح ميكند. كساني كه سخني دارند، بر حسب سن خود، سخن ميگويند; ولي اگر معلوم شود كه كسي مالك زميني نيست، يا ازدواجش غيرقانوني بوده است، يا نسبت به پدر و مادر خود اداي وظيفه نكرده، يا اخلاق عمومي را محترم نشمرده، يا از خدمت نظام گريخته، يا در ميدان جنگ سپر افكنده، يا ماليات و ديني به دولت بدهكار است، حق سخن گفتن در مجلس را ندارد. تنها براي ناطقان آزموده و زبردست امكان سخن گفتن هست، زيرا كه مستمعين مجلس مردماني نكته گير و مشكل پسندند، و بر خطاهاي لفظي ميخندند، به هر سخني كه خارج از موضوع باشد، با صداي بلند اعتراض ميكنند، موافقت خود را با فرياد و صفير و كف زدن، اظهار ميدارند، و اگر مخالفتي داشته باشند، چنان هياهويي برپا ميكنند كه سخنگو ناچار كرسي خطابه را ترك ميكند. براي هر يك از سخنگويان، وقت معيني مقرر است كه مدت آن را با ساعت اندازه ميگيرند. اخذ راي با بلند كردن دست به عمل ميآيد، مگر آنكه پيشنهادي مخصوصا و مستقيما به شخص معيني مربوط باشد; در اين صورت راي مخفي گرفته ميشود. ممكن است كه راي مجلس گزارشي را كه از طرف هيئت پانصد نفري درباره لايحهاي تسليم شده است، تاييد، اصلاح، يا رد كند، و تصميم مجلس قطعي است. در مورد اموري كه فوريت دارد، احكامي صادر ميشود غير از قانون و ممكن است كه اجراي
آن از تصويب قوانين جديد سريعتر صورت گيرد. ولي اين گونه احكام ممكن است كه با همان سرعت لغو شوند و در متن قانون آتن نيز وارد نميگردند.
مجلس اعيان يا بوله هيئت ديگري است كه از لحاظ مقام بالاتر و از لحاظ قدرت پايينتر از مجلس است.
اين هيئت در اصل مجلس عاليتري بوده، لكن در زمان پريكلس تنزل يافته و عملا به صورت كميته قانونگذاري مجلس درآمده است. اعضاي آن، به حكم قرعه و بر حسب نوبت، از روي صورت اسامي شارمندان انتخاب ميشوند و به هر يك از ده قبيله، پنجاه نفر تعلق ميگيرد. مدت خدمت اين اعضا فقط يك سال است و در قرن چهارم، به هر يك از آنان روزانه پنج اوبولوس پرداخته ميشد. تا زماني كه همه شارمندان ذيصلاحيت به عضويت اين دستگاه نرسيدهاند، انتخاب مجدد براي هيچ يك ممكن نيست، زيرا قرار بر اين است كه همه شارمندان، به نوبه خود، توفيق اين خدمت را پيدا كنند; از اين رو، در شرايط عادي، هر يك از شارمندان لااقل يك بار در عمر خود به عضويت بوله ميرسد. محل تشكيل جلسات تالار مجلس اعيان است كه در جنوب ميدان شهر واقع شده، و جلسات عادي علني است. وضع قوانين و اجراي آن، و نيز امور مشورتي، از وظايف اين هيئت است; به اعمال و حسابهاي كارگزاران ديني و ديواني شهر رسيدگي ميكند; در امور مالي و فعاليتها و ساختمانهاي عمومي نظارت ميكند; در هنگام تعطيل مجلس، بر حسب لزوم، حكم اجرا صادر ميكند; و با تجديد نظر بعدي مجلس، امور خارجي كشور را زير نظر ميگيرد.
براي اجراي اين وظايف گوناگون، مجلس اعيان به ده كميته پنجاه نفري تقسيم ميشود، و هر كميته مدت يك ماه، كه عبارت از سي و شش روز است، بر هر دو مجلس رياست دارد. هر روز صبح، كميتهاي كه عهدهدار رياست است، يكي از اعضاي خود را براي همان روز به رياست كميته و رياست مجلس اعيان انتخاب ميكند. بنابراين، احراز اين مقام، كه عاليترين مقامات كشور است، براي هر يك از شارمندان، به حكم قرعه يا برحسب نوبت، ممكن است، و بدين ترتيب هر ساله در آتن، سيصد تن به رياست مجلس ميرسند. در آخرين لحظه، به حكم قرعه، معين ميشود كه در آن ماه، و در آن روز، كدام كميته و كدامين عضو آن بايد رياست را عهده دار شوند. آتنيان، كه خود فاسدند، اميد آن دارند كه بدين شيوه فساد دستگاه عدليه را، تا آخرين حدي كه براي بشريت و اخلاق آدمي ممكن است، كاهش دهند. كميتهاي كه رياست وقت را بر عهده دارد، دستور جلسه را معين، اعضاي مجلس اعيان را به تشكيل جلسه دعوت، و نتايج حاصله از مذاكرات روزانه را ثبت و تدوين ميكند. بدين ترتيب، قانونگذاري آتن، كه جزئي از وظايف دموكراسي آن است از طريق مجلس و مجلس اعيان و كميتهها صورت ميگيرد. و اما اختيارات دادگاه آريوپاگوس در قرن پنجم منحصر بود به رسيدگي درباره جرايمي از قبيل حرق، ضرب و جرح عمدي، مسموم ساختن، و قتل نفس. قانون يونان تدريجا ((از صورت شخصي و فردي به صورت قراردادي)) درآمده است. يعني از دلخواه يك فرد يا حكم يك گروه قليل، به توافق مبني بر مشاوره شارمندان آزاد تبديل يافته.
