جدول زمان بندی شدۀ پادشاهان ساسانی به استناد پژوهشهای مورخان معاصر اروپایی

جدول زمان بندی شدۀ پادشاهان ساسانی به استناد پژوهشهای مورخان معاصر اروپایی[1]

تسخیر سلوکیه و تیسفون توسط اردشیر بابکان و تأسیس سلسله ساسانی     سال 226 میلادی

1 ) اردشیر یکم (بابکان)	تلاش برای براندازی سلسله اشکانی زمان پادشاهی اردشیر بین سالهای 200 و 300 میلادی مورخ معروف یونیانوس یوستینوس[2] می زیسته است و بین سده های دوم و چهارم میلادی سکّه های کوشانی[3] ضرب شدند. در سال 216 میلادی مانی نقاش[4] به دنیا آمد. پس از سال 230 میلادی دیوژن لوثی[5] و هیپولیت[6] می زیسته اند. بین سالهای 231 و 271 میلادی کانیشکای[7] اول فرمانروای کوشان بود. در سال 261 میلادی کتیبه سرخ کتل[8] نگاشته شد. در سال 271 میلادی کتیبه ارا[9] نگاشته شد.	از سالهای 208، 211، 216، 224 و 226 میلادی از سال 226 تا 241 میلادی
2 ) شاپور یکم	زمان پادشاهی آمیختگی دین و سیاست ساسانیان، ظهور مانی و گسترش مانویت، مانی در سال 240 میلادی رسماً در صحنه های تبلیغات آیین خود حضور یافت و زروانیسم[10] را تقویت کرد. آغاز نگارش ادبیات مانوی در گویشهای فارسی میانه. در سال 260 میلادی پیروزی شاپور بر رومیان تحقق یافت. نگارش کتیبه زرتشت و نقش پیروزی شاپور بر والرین در همان سال 260 میلادی	از سال 241 تا 272 میلادی
3 ) هرمزد یکم	زمان پادشاهی بین سالهای 272 و 290 میلادی، هویشکا[11] فرمانروای کوشان بود، تسلیم شدن کوشانیان به ایرانیان	از سال 272 تا 273 میلادی
4 ) بهرام یکم	زمان پادشاهی نگارش کتیبه های کرتیر (کردر)[12]	از سال 273 تا 276 میلادی
5 ) بهرام دوم	زمان پادشاهی اعدام مانی در سال 276 میلادی	از سال 273 تا 276 میلادی
6 ) نرسه	زمان پادشاهی وزودوای[13] یکم از سال 291 تا 328 میلادی فرمانروای کوشان بود. در سال 293 میلادی کتیبه پایکولی[14] نگاشته شد. از سال 297 میلادی منشور دیوکلتیان[15] علیه مانویان به اجرا درآمد.	از سال 293 تا 302 میلادی
7 ) هرمزد دوم	زمان پادشاهی     از سال 302 تا 309 میلادی
8 )شاپور دوم	زمان پادشاهی	از سال 309 تا 379 میلادی
	بین سالهای  312 و 313 میلادی «نوشته های کهن، نامه های باستان» به زبان سُغدی[16] منتشر گردید. در سال 356 میلادی بخش شمالی امپراطوری کوشان فتح شد. این پیروزی در عصر وزودوای دوم (328 تا 356 میلادی)[17] صورت گرفت. در بخش جنوبی کوشان کانیشکای دوم (328 تا 358 میلادی)[18] فرمانروا بود، و ازیشکای دوم[19] از 356 تا 371 میلادی فرمانروای کوشان بود و دو پادشاه پس از او کوشان ضمیمه دولتهای هندیِ می شود. آذرباد مهراسپند، مبلغ دین زرتشت و نگارنده مجموعه ای از اندرزنامه ها و گردآورنده آنها پندنامۀ پسر آذرباد تحت عنوان گزیده ای از اندرزهای نخستین آموزگاران نگاشته شد.[20]
9-10- 11- اردشیر سوم، شاپور سوم و بهرام چهارم	زمان پادشاهی	از سال 379 تا 399 میلادی
12 ) یزدگرد یکم	زمان پادشاهی آذرباد پسر زرتشت وزیر مهرنرسه[21] از آیین زروان تا زمان یزدگرد دوم حمایت می کند.	از سال 399 تا 421 میلادی
13 ) بهرام پنجم (گور)	زمان پادشاهی ظهور سوزومون[22]، تئودوره[23] و از نیک کلّبی[24]	از سال 421 تا 439 میلادی
14 )یزدگرد دوم	زمان پادشاهی فرستادن شمار زیادی از مغان به ارمنستان جهت تبلیغ. شمار این مغان[25] هفتصد بوده است. ظهور مورخانی چون الیزه وارداپت (حدود 445 میلادی)	از سال 439 تا 457 میلادی
15 ) هرمزد سوم، پیروز و یلاش	زمان پادشاهی	از سال 457 تا 488 میلادی
16 ) کواد یکم	زمان پادشاهی جنبش مزدک	از سال 488 تا 531 میلادی
17 ) خسرویکم (انوشیروان)	زمان پادشاهی رفُرم نهایی دین زرتشت- گشودن کانونی برای 21 نسک[26] به رهبری موبدی به نام ویشتابور[27]، انتشارنامۀ تنسر[28] مینوی خرد،[29] ترجمه نهاییکتاب اوستا به زبان پهلوی (ایسناع[30] و گاتاها[31]) و برخی از یستها[32]، وندیداد[33] و نیرنگستان[34] که برخی از آنها هنوز باقی است. ظهور پروکوپیوس[35] در اواسط قرن ششم، او منشی بلیزاریوس[36] سردار سپاه روم بود و تاریخ جنگهای ایران و روم را نوشت.
18 )هرمزد چهارم	زمان پادشاهی نگارش کتاب ششم دینکرد[37] و سایر متون دینی و سخنان خردمندان و بزرگان که گردآوری شده بودند.	از سال 579 تا 590 میلادی
19 ) بهرام ششم (چوبین)	زمان پادشاهی	از سال 590 تا 591 میلادی
20 ) خسرو دوم (پرویز)	زمان پادشاهی نگارش تدوین نهایی کتاب «مادگان هزار دادستان»[38] که کتب قانون و منبع جامع حقوقی عصر ساسانیان است.	از سال 590 تا 628 میلادی
21 ) اردشیر سوم	زمان پادشاهی بین سده های هفتم و نهم میلادی (600- 800 میلادی) عصر ادبیات بودایی[39] سکاها و سغدیها، ادبیات مسیحی سغدیها.	از سال 628 تا 630 میلادی
22 ) هرمزد پنجم و خسروچهارم	زمان پادشاهی دوران متأخر زمامداری ساسانیان، نگارش خداینامه[40] و کارنامه اردشیر بابکان[41]، شایست نه شایست[42] و بخشهای اول تا دهم	از سال 630 تا 632 میلادی
23 ) یزدگرد سوم	تفسیر وندیدا و نیرنگستان[43]	از سال 632 تا 651 میلادی

ب ) جدول زمان بندی شده شاهان ساسانی به استناد پژوهشهای تاریخی اروپاییان[44]

سلسلۀ ساسانی از 224 تا 642 میلادی[45]

1 ) اردشیر (ارتخشیر، اردشیر یکم)	از سال 224 تا 241 میلادی	پیروزی بر اردوان پنجم، تسخیر تیسفون، از سرگیری نبرد با رومیان
2 ) شاپور یکم	از سال 241 تا 272 میلادی	فتح دورا اوردپوس، پیروزی بر والرین قیصر روم، ظهور مانی
3 )هرمزد یکم	از سال 272 تا 273 میلادی	زیر فشار قرار گرفتن مانویان و فرار مانوی و کشیشان و مبلّغان عالیرتبه مانوی
4 )بهرام یکم	از سال 273 تا 276 میلادی	ادامۀ تبلیغات ضدّمانوی، فشارآوردن موبدان ساسانی جهت قلع و قمع مانویان
5 ) بهرام دوم	از سال 276 تا 293 میلادی	اعدام مانی، فشار کاروس قیصر روم به ایران جهت گرفتن انتقام از ایرانیان[46]
6 ) بهرام سوم	از سال 293 تا 293 میلادی	(تنها شش ماه)
7 ) نرسه	از سال 293 تا 302 میلادی	فتح ارمنستان کوچک، نواحی شرق دجله، ابتدا پیروزی بر گالریوس و سپس تحمل شکستی سنگین از او
8 ) هرمزد دوم	از سال 302 تا 309 میلادی	آزادی دینی برای اقلیتهای دینی از جمله مسیحیان
9 ) شاپور دوم	از سال 309 تا 379 میلادی	اعمال خشونت زیاد در مورد مسیحیان به تحریک موبدان ساسانی، پیروزیها و گرفتن امتیازاتی از رومیان
10 ) اردشیر دوم	از سال 379 تا 383 میلادی	انجام کارهای نیک و مردمی برای جامعه ایرانی، ولی پادشاهی ضعیف و محافظه کار بود.
11 ) شاپور سوم	از سال 383 تا 388 میلادی	ـــ
12 ) بهرام چهارم	از سال 388 تا 399 میلادی	تقسیم نهایی ارمنستان و به اجرا درآوردن سیاست دینی بسیار ملایم برای پیروان همۀ ادیان
13 ) یزدگرد یکم	از سال 399 تا 420 میلادی	گشودن باب صمیمانه ترین روابط با رومیان، دوران آرامش و رفاه مسیحیان
14 ) بهرام پنجم	از سال 420 تا 440 میلادی	قلع و قمع هیاطله و تأمین رفاه برای مردم ایران، قاطع و دلیر ولی در کشورداری سیاستمدار خوبی نبود.
15 ) یزدگرد دوم	از سال 440 تا 457 میلادی	بروز اختلافات داخلی در دربار از جمله در خاندان شاهی بر سر جانشینی میان پسرانش
16 ) پیروز	از سال 457/9 تا 483 میلادی	وارث مشکلات زیاد، شکست خوردن از هیاطله و کشته شدن به دست آنها
17 ) کواذ (کوات)	از سال 488 تا 496 میلادی	وارث نابسامانیهای زیاد، ظهور مزدک، افتادن کوات به زندان و بروز ضعفهای گوناگون در عرصه های مختلف اقتصادی، اجتماعی و حتی فرهنگی و نظامی
18 ) خسرو یکم	از سال 531 تا 579 میلادی	قلع و قمع مزدکیان، انجام اصلاحات گسترده در همۀ عرصه ها، اصلاحات نظامی، اقتصادی و فرهنگی
19 ) هرمزد چهارم	از سال 579 تا 590 میلادی	جنگیدن در چندین جبهه، مبارزه با سردار خود بهرام چوبین، خلع از سلطنت و به قتل رسیدن او
20 ) خسرو دوم	از سال 590 تا 628 میلادی	فتوحات زیاد در آغاز، اختلافات گسترده با سردار خود بهرام چوبین، پسرش شیرویه خلع شد و در زندان کشته شد.
21 ) کواذ دوم (شیرویه)	از سال 628 تا شش ماه	باز پس دادن صلیب مقدس مسیحیان
22 ) بوران	از سال 630 تا؟؟	صلح نهایی با رومیان
23 ) یزدگرد سوم	از سال 632 تا 651 میلادی	وارث مشکلات زیاد و جنگهای گسترده با اعراب مسلمان و فروپاشی امپراطوری ساسانی

[1] . Wb.d.Mythologie.v.C.Colpe.

[2] . junianus justinus.

[3] . Kusan-Munzen.

[4] . Mani der Maler.

[5] . Diogenes Laertius.

[6] . Hippolyt.

[7] . Kaniska I.

[8] . Inschrift von Surh Kotal.

[9] . Inschrift von Ara.

[10] . Zurvanismus.

[11] . Huviska.

[12] . Kartir, Karder, Inschriften.

[13]. Vazudeva I.

[14]. Paikuli-Inschr.

[15]. Edikt Diokletians.

[16]. Alte Briefe in Sogdischen.

[17]. Vazudeva II.

[18]. Kaniska II.

[19]. Vaziska II.

چتیک اندرز پوریوتکشان [20]. Cidagandarzi Poryotkesan.

[21]. Mihr Narseh.

[22]. Sozomenes.

[23]. Theodoret.

[24]. Eznik von Kolb.

(نام درست این مورخ الشیروارداپت است)  Elise vardapet. [25].

[26]. Nask.

[27]. Wehsabuhr.

[28]. Tansar-Brief.

[29]. Menog-i-Xrat.

[30]. Yasn’as.

[31]. Gatha’s.

[32]. Yast’s.

[33]. Videvdat (Vendidad).

[34]. Nirangistan.

[35]. Prokopius.

[36]. Blisarius.

[37]. 6.Buch von Denkart.

[38]. Madiyan-i-hazar dadistan.

[39]. Buddhistische Literatur.

[40]. Khwatay Namag.

[41]. Karnamak-i-Artakhsir-i-Papakan.

[42]. Sayast0ne Sayast.

[43]. Vendidad+Nirangestan Zand=Kommentar zu Viderdat und Nirangistan.

[44]. Randa, A (Hrsg): Handbuch der weltgeschichte, I.Band, Zurich, 1954.

[45]  . برخی از مورخان و پژوهشگران در زمینه تاریخ جهان باستان مقطع زمانی جنگ نهاوند که خونین ترین نبرد میان سپاه ساسانی و اعراب مسلمان نامیده شده و اعراب به آن فتح الفتوح گفته اند و در سال 642 میلادی روی داد، پایان کار ساسانیان دانسته اند. همین پژوهشگران تأسیس دولت خودمختار اردشیر بابکان در دارابگرد به سال 224 میلادی را سال روی کار آمدن سلسله ساسانی و یا به سخن دیگر تأسیس آن سلسله تلقی کرده اند.

[46] . مورخان شرقی از جمله مورخان و محققان ایرانی در عرصه تاریخ ایران باستان، اعدام مانی و صاحب منصبان کلیسای مانوی را در ایران به دستور و در زمان بهرام یکم (273- 276 میلادی) و در آخرین سال زمام داری این پادشاه یعنی سال 276 میلادی می دانند، حال آنکه به استناد پژوهشهای نوین، مانی به احتمال زیاد با روی کار آمدن بهرام دوم (276) جانشین بهرام اول، زمینه را مساعد و مناسب یافت که به ایران برگردد و به تبلیغاتش ادامه دهد. در آن فرصت مناسب کرتیر روحانی برجسته دربار بهرام دوم، پادشاه را تحریک نمود تا مانی را دستگیر و او را اعدام نماید. با برنامه ریزی و خواست کرتیر و دیگر روحانیان متأثر از اندیشه های دینی و شخصی کرتیر، به دستور بهرام دوم مانی را دستگیر کرده و پوست او را زنده زنده کندند و در جلد او کاه و علوفه ریخته و بر دروازه شهر چندیشاپور برای عبرت بدعت گزاران آویختند. به روایتی مانی پیش از اعدام به مدت 26 روز در زندان ساسانیان بسر برد.

منبع : کتاب تاریخ ایران در دوره ساسانیان

نویسنده : دکتر اردشیر خدادادیان

نشر الکترونیکی سایت تاریخ ما