نابودی گوگوریو؛ ناگفته‌های سقوط قدرتمندترین امپراتوری کره باستان

گوگوریو در پاییز سال ۶۶۸ میلادی پس از محاصره پیونگ‌یانگ رقم خورد، زمانی که ائتلاف نظامی امپراتوری تانگ چین و پادشاهی شیلا توانستند به حیات این قدرت باستانی پایان دهند. این رویداد سرنوشت‌ساز ناشی از فرسایش طولانی‌مدت نبردها، اختلافات شدید داخلی میان وارثان یون گه‌سومون و اتحاد استراتژیک همسایگان بود که ساختار سیاسی شبه‌جزیره کره را برای همیشه دگرگون ساخت.

ریشه‌های تاریخی و بستر ژئوپلیتیک نابودی گوگوریو

برای درک دقیق علل و چگونگی نابودی گوگوریو، باید موقعیت نظامی و استراتژیک این امپراتوری را در قرن هفتم میلادی در شرق آسیا بازخوانی کرد. گوگوریو برای سده‌های متوالی سنگر مستحکمی در برابر پیشروی دودمان‌های شمالی چین به سمت شبه‌جزیره به شمار می‌رفت و عمق استراتژیک آن از منچوری تا مرکز کره امتداد داشت. با این حال، پایداری مداوم این حکومت وابسته به تجهیزات نظامی سنگین، استحکامات مرزی پیچیده و تحرک نظامی سواره‌نظام زره‌پوش موسوم به گائه‌موموسا بود که هزینه‌های اقتصادی سرسام‌آوری را به بدنه جامعه کشاورزی تحمیل می‌کرد.

تنش‌های طولانی‌مدت با دودمان سوئی و نبردهای سهمگین با دودمان تانگ، منابع مالی و انسانی گوگوریو را وارد مرحله استهلاک کامل کرد. در داخل شبه‌جزیره نیز رقابت دائمی با دو قدرت دیگر یعنی باکجه و پادشاهی شیلا توازن قوا را به‌شدت برهم زده بود. تصمیم شیلا برای پیوستن به جبهه دیپلماتیک و نظامی تانگ، زنگ خطر جدی را برای بقای گوگوریو به صدا درآورد؛ زیرا این حکومت ناچار شد هم‌زمان در دو جبهه شمالی (با امپراتوری تانگ) و جنوبی (با نیروهای شیلا) بجنگد.

افزون بر جبهه‌های نظامی، انزوای تدریجی دیپلماتیک ضربه‌ای مهلک به پیکره این امپراتوری وارد ساخت. گوگوریو نتوانست پیوندهای استراتژیک پایداری با خاقانات گوک‌ترک یا قبایل مالگال برقرار کند تا توازن علیه پکن برقرار بماند. همین بن‌بست‌های ژئوپلیتیک، ساختار دفاعی این سرزمین کهن را شکننده کرد و مسیر را برای شکل‌گیری یک تهاجم همه‌جانبه هموار ساخت.

شکست تهاجم‌های اولیه امپراتوری تانگ و مقاومت ملی

پیش از رسیدن به نقطه نهایی و تراژیک نابودی گوگوریو، ارتش این پادشاهی توانست در چندین کارزار کوبنده، ابرقدرت‌های منطقه را زمین‌گیر کند. پادشاهی گوگوریو در نبردهای پیشین تلفات سنگینی به دودمان سوئی وارد ساخت و مستقیماً موجب فروپاشی آن دودمان چینی شد. زمانی که امپراتور تای‌زونگ از دودمان تانگ در سال ۶۴۵ میلادی لشکرکشی بزرگی را برای تسخیر این سرزمین سازماندهی کرد، با سدی نفوذناپذیر از اراده نظامی و استحکامات نبوغ‌آمیز مواجه گردید.

نقطه عطف این مقاومت در نبرد مشهور دژ آنسی رقم خورد؛ جایی که ارتش عظیم تانگ ماه‌ها پشت دیوارهای دژ معطل ماند و با فرا رسیدن سرمای استخوان‌سوز و قحطی غلات، سرانجام ناگزیر به عقب‌نشینی ذلت‌بار شد. ژنرال یانگ مانچون با دفاع هوشمندانه از این دژ توانست حتی به شخص تای‌زونگ خسارات روحی و جسمی جبران‌ناپذیری بزند. این پیروزی‌ها روحیه ملی را بالا برد، اما هرگز به معنای پایان عطش امپراتوری تانگ برای سلطه بر شرق آسیا نبود.

لشکرکشی‌های پی‌درپی سال‌های ۶۶۱ و ۶۶۲ میلادی تحت فرماندهی امپراتور گائوزونگ نیز مجدداً توسط استحکامات شمال شرقی متوقف شد. با این حال، منابع دانشگاهی تاکید می‌کنند که پیروزی‌های پیاپی گوگوریو صرفاً جنبه دفاعی داشت و هر بار زمین‌های کشاورزی بیشتری در حوضه رود یالو و شبه‌جزیره لیائودونگ نابود می‌شد، بی‌آنکه گوگوریو توان تهاجم متقابل به خاک اصلی چین را داشته باشد.

بحران داخلی؛ مرگ یون گه‌سومون و خیانت درباریان

عامل شتاب‌دهنده نابودی گوگوریو را باید در رخدادهای پس از درگذشت دیکتاتور مقتدر آن، یعنی سپهسالار یون گه‌سومون جستجو کرد. یون گه‌سومون با تکیه بر مشت آهنین، نخبگان سنتی دربار را منزوی و پادشاه بوجانگ را به مهره‌ای تشریفاتی بدل کرده بود. پس از مرگ او در سال ۶۶۶ میلادی، فرزندانش بر سر تصاحب عنوان نخست‌وزیری کل (مانگ‌نیجی) وارد جنگی خونین و خانوادگی شدند که ارکان کشور را فرو ریخت.

پسر ارشد، یون نامسنگ، پس از شورش برادران کوچکترش (یون نامگون و یون نامسان) از پایتخت گریخت و در اقدامی که در متون سامگوک ساگی نقطه خیانت بزرگ نامیده شده، به امپراتوری تانگ پناهنده شد. نامسنگ نه‌تنها اسرار مواضع دفاعی، گذرگاه‌های مخفی و نقاط ضعف قلعه‌های مرزی را افشا کرد، بلکه شخصاً در کسوت فرمانده پیشتاز سپاهیان تانگ درآمد تا برادران خود را سرکوب کند.

هم‌زمان با این فاجعه در جبهه شمال، برادر کوچکتر یون گه‌سومون یعنی یون جونگ‌تو نیز در جنوب با ده‌ها شهر و قلعه مرزی به پادشاهی شیلا تسلیم شد. تجزیه بدنه فرماندهی ارتش و از دست رفتن فرماندهان باکفایت، موجب یأس و هرج‌ومرج فراگیر در سراسر قلمرو شد؛ مقاومتی که چندین دهه در برابر ارتش‌های چند صد هزاری مقاومت کرده بود، اکنون از درون تهی و متلاشی شده بود.

چرا تانگ و شیلا بر سر نابودی گوگوریو متحد شدند؟

ائتلاف تاریخی تانگ و شیلا حاصل یک ارزیابی واقع‌گرایانه ژئوپلیتیک میان دو دولت بود. امپراتوری تانگ نیازمند جبهه‌ای ثانویه در جنوب گوگوریو بود تا ساختار دفاعی دوجانبه ایجاد کند و شیلا نیز بدون نیروی دریایی و زمینی تانگ توان مقابله با ارتش‌های قدرتمند باکجه و گوگوریو را نداشت. دیپلماسی فعال کیم چونچو (پادشاه مویول) مسیر این همگرایی استراتژیک را با موافقت بر سر تقسیم قلمروهای تسخیرشده تضمین کرد.

نقش خیانت نظامی در سقوط دروازه‌های شمالی

سقوط دژ بویوسونگ و شکست کمربند پدافندی شمال رود یالو بدون اطلاعات نظامی یون نامسنگ برای ژنرال‌های تانگ نظیر لی سه شی بسیار پرهزینه یا ناممکن می‌بود. خیانت نخبگان اداری و نظامی گوگوریو این مزیت را به مهاجمان داد که بدون درگیر شدن در نبردهای فرسایشی طولانی، مستقیماً به سمت شریان حیاتی شبه‌جزیره و دره رود تائه‌دونگ حرکت کنند.

سرنوشت پادشاه بوجانگ و خاندان سلطنتی چه شد؟

با سقوط پایتخت، پادشاه بوجانگ تسلیم نیروهای ائتلاف شد و همراه با اشراف و فرزندانش به چانگ‌آن پایتخت تانگ تبعید گردید. گرچه امپراتور چین در ابتدا به او القاب افتخاری بخشید، اما چند سال بعد بوجانگ به دلیل توطئه و حمایت محرمانه از جنبش‌های احیای گوگوریو به جنوب چین تبعید شد و در تنهایی درگذشت.

گاه‌شمار وقایع تا پایان کار امپراتوری

روند فروپاشی گوگوریو نه یک اتفاق ناگهانی، بلکه فرآیندی پله‌پله و پیوسته بود که از سقوط باکجه در سال ۶۶۰ میلادی آغاز و با محاصره نهایی پایتخت تکمیل شد. جدول زیر مقاطع حساس نظامی و سیاسی این برهه را به تفکیک زمان و پیامدها نشان می‌دهد:

روزهای آخر پیونگ‌یانگ؛ محاصره و سقوط قطعی

در اواخر سپتامبر ۶۶۸ میلادی، صحنه اصلی نابودی گوگوریو در پیرامون دیوارهای شهر باستانی پیونگ‌یانگ رقم خورد. ارتش شیلا به فرماندهی پادشاه مونمو و کیم یوشین[ از جنوب به پیونگ‌یانگ رسیدند و نیروهای تحت امر ژنرال شوان فنگ‌جی و لی سه شی نیز از شمال شهر را کاملاً احاطه کردند. محاصره بیش از یک ماه ادامه یافت و ذخایر غذایی درون شهر به پایان رسید.

یون نامگون، نخست‌وزیر وقت، رهبری مقاومت آخرین سنگرها را بر عهده داشت و هرگونه مذاکره برای تسلیم را رد می‌کرد. با این حال، ناامیدی در لایه‌های پایین‌تر ارتش نفوذ کرده بود؛ یک راهب بودایی به نام شین سونگ که مسئولیت حفاظت از دروازه‌های درونی دژ را بر عهده داشت، مخفیانه با ژنرال‌های تانگ ارتباط برقرار کرد. شین سونگ در شب بیست و دوم اکتبر ۶۶۸ دروازه‌ها را به روی سربازان مهاجم گشود و ارتش ائتلاف به داخل پیونگ‌یانگ سرازیر شد.

شهر به آتش کشیده شد و انبارهای نظامی به غارت رفت. یون نامگون کوشید خودکشی کند، اما زنده اسیر و بعدها به دوردست‌ها تبعید گردید. در پی این رخداد، پادشاه بوجانگ پرچم تسلیم را برافراشت و ارتشبد تانگ، فرمانداری نظامی به نام آندونگ دودوهوفو را برای اداره سرزمین‌های اشغال‌شده تأسیس کرد تا نشانه‌ای آشکار از انضمام گوگوریو به امپراتوری چین باشد.

پیامدهای ژئوپلیتیک و ظهور فرمانروایی بالهه

پیامدهای ناشی از نابودی گوگوریو موجی از بحران‌های انسانی و دگرگونی‌های ساختاری را در شرق آسیا رقم زد. امپراتوری تانگ صدها هزار نفر از مردم گوگوریو، از جمله صنعتگران، سوارکاران ماهر و اشراف را به اجبار به مناطق مرکزی و غربی چین کوچاند تا از شکل‌گیری هسته‌های مقاومت جلوگیری کند. بسیاری از این مهاجران در فلات تبت یا مرزهای غربی امپراتوری مستقر شدند و ترکیب جمعیتی منطقه دگرگون گشت.

با این وجود، تانگ نتوانست برای مدتی طولانی این فتوحات را تثبیت کند. پادشاهی شیلا که دریافت چینی‌ها قصد دارند تمامی شبه‌جزیره را مستعمره خود کنند، فورا با بازماندگان ارتش گوگوریو متحد شد و جنگ‌های خونین شیلا-تانگ (۶۷۰ تا ۶۷۶ میلادی) را آغاز کرد. شیلا موفق شد ارتش تانگ را به شمال رود تائه‌دونگ عقب براند و کنترل بخش عمده شبه‌جزیره را در دست گیرد که این دوران را عصر شیلای متحد می‌نامند.

از سوی دیگر، در مناطق شمالی منچوری، بازماندگان گوگوریو دست از مبارزه نکشیدند. یکی از افسران سابق ارتش به نام تائه جویونگ با رهبری بقایای ارتش گوگوریو و قبایل مالگال، سپاهیان تعقیب‌کننده تانگ را در نبرد تیان‌من‌لینگ در هم شکست و پادشاهی بالهه را بنیان نهاد. بدین‌سان، میراث فرهنگی و نظامی گوگوریو در قالبی جدید در شمال شرق آسیا زنده ماند.

میراث گوگوریو در تاریخ‌نگاری معاصر شرق آسیا

موضوع نابودی گوگوریو در دوران معاصر به یکی از چالش‌برانگیزترین مناقشات تاریخی و هویتی میان چین، کره جنوبی و کره شمالی مبدل شده است. پروژه تاریخ شمال شرق چین که توسط دولت پکن در اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی به راه افتاد، گوگوریو را یک رژیم منطقه‌ای اقلیت‌نشین در قلمرو تاریخی چین معرفی می‌کند؛ ادعایی که خشم گسترده مورخان و افکار عمومی کره را برانگیخته است.

در مقابل، سنت تاریخ‌نگاری کره‌ای با تکیه بر متون باستانی نظیر سامگوک ساگی و سامگوک یوسا، گوگوریو را ستون اصلی تمدن سه پادشاهی و مبنای هویت ملی کره برمی‌شمارد. این رقابت فکری نشان می‌دهد که پیامدهای انهدام گوگوریو صرفاً یک نبرد نظامی در قرن هفتم نبوده، بلکه حافظه جمعی آن تا امروز در ژئوپلیتیک نوین حاکم است.

منابع

1. Seth, Michael J. A Concise History of Korea: From the Neolithic Period through the Nineteenth Century. Rowman & Littlefield, 2006.
2. Barnes, Gina L. State Formation in Korea: Emerging Elites. Routledge, 2001.
3. Lee, Ki-baik. A New History of Korea. Translated by Edward W. Wagner with Edward J. Shultz. Harvard University Press, 1984.
4. Ebrey, Patricia Buckley, and Anne Walthall. East Asia: A Cultural, Social, and Political History. Cengage Learning, 2013.
5. Twitchett, Denis, and John K. Fairbank, eds. The Cambridge History of China, Volume 3: Sui and T’ang China, 589–906 AD, Part 1. Cambridge University Press, 1979.
6. Graff, David A. Medieval Chinese Warfare, 300–900. Routledge, 2002.
7. Swope, Kenneth M. The Military Collapse of China’s Ming Dynasty, 1618–44 (Contextual East Asian Siegecraft Studies). Routledge, 2014.
8. Kim, Jinwung. A History of Korea: From “Land of the Morning Calm” to States in Conflict. Indiana University Press, 2012.
9. Xiong, Victor Cunrui. Emperor Yang of the Sui Dynasty: His Life, Times, and Legacy. State University of New York Press, 2006.
10. Pratt, Keith, and Richard Rutt. Korea: A Historical and Cultural Dictionary. Curzon Press, 1999.
11. Nelson, Sarah M. The Archaeology of Korea. Cambridge University Press, 1993.

سؤالات متداول

نابودی گوگوریو در چه تاریخی رخ داد؟

نابودی گوگوریو رسماً در پاییز سال ۶۶۸ میلادی (در ماه دهم قمری، برابر با اکتبر) با اشغال پایتخت آن یعنی شهر پیونگ‌یانگ توسط ارتش مشترک تانگ و شیلا رقم خورد.

کدام حکومت‌ها عامل اصلی سقوط گوگوریو بودند؟

ائتلاف نظامی میان امپراتوری تانگ چین و پادشاهی شیلا عامل اصلی این رویداد بود که از دو جبهه شمال و جنوب به گوگوریو حمله کردند.

نقش یون گه‌سومون در نابودی این امپراتوری چه بود؟

یون گه‌سومون در دوران حیاتش مقتدرانه از کشور دفاع کرد، اما پس از مرگش در سال ۶۶۶ میلادی، جنگ برادرکشی میان سه پسرش و خیانت پسر ارشد او (نامسنگ) زمینه اصلی تهاجم موفق دشمنان را فراهم کرد.

آیا پس از سقوط گوگوریو این تمدن به کلی محو شد؟

خیر؛ بخشی از فرهنگ و اراضی گوگوریو توسط پادشاهی شیلا در دوران شیلای متحد حفظ شد و بخش شمالی آن بعدها با تأسیس حکومت بالهه توسط تائه جویونگ احیا گردید.