تهيگى void / emptiness

تهیگى void / emptiness (تهیّت; تهیا; خالیا; خُلوّ، نیستى، فنا). از اِجیما یاسوُنورى، ترجمه ع. پاشایى

(سن. : ¦nyata¦u¨S; چ. : كوُنگ Kung; ژ.: كوُو ¦Ku). آموزه بودایى كه بنا بر آن هرگونه وجودى از واقعیتِ جوهرى عارى است. به این معنا كه همه چیزهایى كه به طور مفهومى فهمیده یا از طریق كلمات بیان مى شوند یك جوهر جاوید و بى تغییر كه به خود هستى داشته ]یا، قائم بالذّات[ باشد ندارند. آموزه «همه ]چیز [تهى است» (شوُونیّه nya¦u¨s)، همراه با گزاره هایى مانند «همه نپاینده است» و «همه بدون خود است»، یكى از آموزه هاى بنیادى فلسفه بودایى است. ]در هینه یانه، این سه نشانه، نپاینده بودن، رنج بودن و نه ــ خود یا نداشتن خود است. م[

بین قرن اول قم و قرن دوم م، آیین بوداى هندى یك نظام فلسفى پدید آورد كه شالوده اش واقعیت ]= هستى[ِ مفردات یا عناصر وجود بود. نهضت مهایانه به مخالفت با این نظام برخاست. در داخل مهایانه یك رشته از سوره هاى پرَجِنیاپارَمیتا (كمال فراشناخت) پیدا شد كه یكى از اندیشه هاى بنیادى آنها تهیّت بود. ناگارجوُنه كه در 200م مى زیست، تفسیرهایى مانند مادْیَمیكه شاسترَه (رساله یى در راه میانه) نوشت، كه این مفهوم تهیّت را در آن روشنگرى كرد. بنا بر قول او، وجود همه چیز بستگى به علل و شرایط دارد (این معنى «تولید به هم بسته» یا زنجیر علّى است; ژ. : ئن گى) و به خودى هستى ندارد; این چیزها عارى از واقعیت جوهرى اند و تهى اند.

ادراكِ مبتنى بر مفهوم سازى و بیان كلامى همه چیز را به شكل باشنده هاى ثابت مى گیرد و واقعیت جوهرى را به آنها نسبت مى دهد. چنین ادراكى پر از رخنه هاى تناقضات است و چیزها را چنان كه هستند نمى گیرد ]یا، كماهى نمى بیند و نمى شناسد[. چون فرض بر این است كه از راه یك چنین ادراك متعارف است كه دل بستگى ها، امیال، رنج، و پندارهاى انسانى به هستى مى آیند. براى زدودن اینها ]یا، محو هرگونه صفات و بشریت[ و رسیدن به روشن شدگى ]یا، اشراق[، ضرورى است دریابیم كه «همه چیز تهى است». هنگامى كه چنین شد، صورت آغازین همه گرفته مى شود. این دیدگاه تهیّت از تمایزاتِ اثبات و نفى، هستى و نیستى، كه لزوماً با شرط متعارف همراه است، فراتر مى رود. آن را راه میانه خوانده اند به این معنا كه موضعى است كه عقل عملى از مفاهیم متضاد و متناقض فراتر مى رود، و هم به این دلیل بود كه ناگارجوُنه این نام را براى كتابش انتخاب كرد.

چون فلسفه تهیّت از راه مكاشفه تناقضات در شناخت متعارف و نفى آن بیان مى شود غالباً آن را به خطا فلسفه نیستى ]به معناى عدم[ و نیهیلیسم (نیست انگارى) مى پندارند. تهیّت به معناى زدودن شناختِ مبتنى بر مفهوم سازى و بیان كلامىِ اشیا، به مثابه واقعیت جوهرى، است نه نفى كلى وجود و نه اثباتِ نیستى آن.

فلسفه تهیّتى كه در سوره هاى پرَجِنیا پارَمیتا آمده، در نوشته هاى ناگارجوُنه در هند به شكل مكتب مادْیَمیكه توسعه یافته و در چین و ژاپن به شكل فرقه سه كتاب (چ. : سَن ـ لوُن; ژ. : سان رون، به معناى فرقه اى كه براساس مطالعه سه رساله در باب فلسفه تهیّت بنا شده). اما قطعاً در تمام آیین بوداهاى بعدى تأثیر گذاشته و از خط هاى فرقه اى فراتر رفته است.

آیین بوداى ژاپنى مثل آیین بوداى هندى چندان روى جنبه نظرى فلسفه تهیّت تأكید نكرده است. برعكس، بر جنبه شهودى و عاطفى آن تأكید مى كند، و شكل آگاهى به نپایندگى (موُجوْكان) را مى گیرد.

منبع نوشته : اِجیما یاسوُنورى، ترجمه ع. پاشایى